Europese Gemeenschap helpt Haider aan nog meer stemmen

De partij van Haider is groot geworden door zijn extremistische uitlatingen en politiek opportunisme. Cas Mudde vindt de reactie van de EU op een mogelijke deelname van de FP & Ouml; in een coalitie onbegrijpelijk en pleit ervoor de partij via de macht te socialiseren....

TERWIJL in Wenen vertegenwoordigers van de christen-democratische ÖVP en de 'rechts-extremistische' FP & Ouml; overeenstemming op steeds meer punten van een toekomstig regeringsprogramma bereiken, hoort men vanuit hoofdsteden buiten Oostenrijk steeds dreigender taal.

Terwijl Wim Kok en Tony Blair zich aanvankelijk vooral 'bezorgd' verklaarden, hebben zij zich inmiddels aangesloten bij EU-collega's die voorstander zijn van sancties als de FP & Ouml; in de Oostenrijkse regering plaats zou nemen. Deze reacties verbazen niet alleen vanuit het perspectief van soevereiniteit en democratie, ze zijn eveneens onbegrijpelijk gezien de historie en actualiteit.

Allereerst een kleine stap terug in de tijd. In 1986 kozen de Oostenrijkers Kurt Waldheim tot hun president, ondanks sterke druk vanuit het buitenland als gevolg van het oorlogsverleden van de president, hetgeen tot een internationaal isolement van Oostenrijk leidde. Hoewel verschillende politici en commentatoren reeds hebben gewaarschuwd voor een mogelijke herhaling van het internationale isolement van Oostenrijk als de FP & Ouml; in de regering zou komen, schijnt niemand de belangrijkste les uit die periode te hebben getrokken: Oostenrijkers houden er niet van dat het buitenland hen vertelt wie hun land moet regeren.

De overweldigende steun voor de presidentskandidaat Waldheim werd zowel in als buiten Oostenrijk gezien als de boze reactie van de Oostenrijker op de buitenlandse druk. Eenzelfde situatie zou zich kunnen voordoen nu het buitenland zich massaal mobiliseert tegen Haider. Een politicus die veel populairder is dan Waldheim toen was.

Maar ook vanuit een actueler perspectief zijn de reacties onbegrijpelijk en zwaar overdreven. Allereerst miskennen ze de realiteit van de Oostenrijkse politiek. Het is namelijk bijna onmogelijk om zonder Haider te regeren.

Het succes van zijn partij is voornamelijk gebaseerd op de nog steeds groeiende onvrede met de 'grote coalitie' van de sociaal-democratische SP & Ouml; en de ÖVP. De FP & Ouml; profiteert electoraal van iedere nieuwe coalitie zonder Haider, al dan niet via een minderheidsregering.

Alleen al de coalitiebesprekingen tussen de SP & Ouml; en de ÖVP hebben Haider 6 procent winst opgeleverd sinds de verkiezingen van oktober. In de nieuwste peilingen is de FP & Ouml; de sterkste partij van het land (met 33 procent), gevolgd door de SP & Ouml; (32 procent) en de ÖVP (18 procent). Het is dus overduidelijk dat verdere uitsluiting duur betaald zal worden.

Vandaar dat in en buiten de Oostenrijkse politiek al stemmen opgaan dat de groei van de FP & Ouml; alleen kan worden gestopt, en daarmee ook de erosie van het politieke systeem, door haar in een regering op te nemen. Hiermee wordt de FP & Ouml; de mogelijkheid ontnomen om goedkoop populisme te bedrijven en zal ze eindelijk op grond van daden kunnen worden beoordeeld. Ik geloof niet, zoals de meeste commentatoren, dat dit direct tot de val van Haider zal leiden omdat hij en zijn partij incompetent zouden zijn. Maar ik denk wel dat het tot een stabielere en gezondere situatie in de Oostenrijkse politiek zal leiden.

Tegenstanders van Haider, in binnen- en buitenland, gaan ervan uit dat een regering met de FP & Ouml; tot antidemocratisch of op zijn minst populistisch beleid zal leiden. Dat regeringsdeelname van een (vermeend) extreem-rechtse partij niet per definitie tot grote ellende leidt, blijkt wel uit de ervaring met de Alleanza Nazionale, die begin jaren negentig deel uitmaakte van de Italiaanse regering. Verder is het rampenscenario gebaseerd op een gekleurde lezing van het FP & Ouml;-programma, dat weinig extremistische trekken vertoont, alsmede de motieven van haar leider.

Voor zover er een lijn te vinden is in Haiders carrière, dan is er dat eerder een van opportunisme dan van extremisme. De meest extremistische bagage van de partij, zoals het Duitsnationalisme, heeft hij in de afgelopen jaren afgeschud. Daardoor heeft hij de FP & Ouml; grotendeels tot een redelijk flexibele 'anti-partij' gemaakt. Zijn 'beleid' wordt (negatief) bepaald door dat van de andere partijen. Zijn de 'Grote Twee' voor toetreding tot de Europese Unie, dan is de FP & Ouml; ertegen.

Deze strategie heeft Haider opgeleverd wat hij wilde: zo groot worden dat hij niet meer door de andere partijen kan worden genegeerd. En, hoewel dit niet veel zegt over wat de partij wil, werpt het ook weinig barrières op voor een coalitie. Maar de FP & Ouml; is niet alleen ideologisch flexibel, sinds Haider in 1986 de macht overnam is zij volledig van hem afhankelijk. Het is Haiders partij en daarmee bepaalt hij wat er gebeurt. En voor zover men de diepere motieven van Jörg Haider kan doorgronden, gaan ze in de richting van een streven naar acceptatie.

Iedere keer dat Haider kans heeft op deelname aan de macht, verandert hij van een radicale demagoog in een gematigde politicus. Zo heeft hij onlangs regelmatig zijn hand uitgestoken naar de ÖVP en verklaarde hij, tegen wie het maar horen wilde, dat de FP & Ouml; een 'constructieve kracht' in de Oostenrijkse politiek wil zijn.

En Haider tracht ook het buitenland te bekoren. Tegen de Oostenrijkse televisiezender ORF verklaarde Haider dat hij naar Israël wil reizen om daar met 'oud-Oostenrijkers' te spreken. Natuurlijk betekent deze uitspraak niet dat Haider van een (vermeende) antisemiet in een filosemiet is veranderd. Zij betekent echter wel dat Haider er alles aan doet om in de smaak van de buitenlandse elite te vallen.

En juist dit maakt de reacties van het buitenland zo onbegrijpelijk. Eerder dan vast te blijven houden aan de naïeve visie dat Haider slechts een enge droom is die vanzelf wel weggaat, zou het buitenland deze gelegenheid om de gretige Haider in de macht te socialiseren moeten aangrijpen. Nu hij nog aangewezen is op coalities met anderen, en geloof heeft in eventuele acceptatie, valt Haider nog te controleren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden