Analyse Conferentie in Warschau

Europese bondgenoten laten zich niet graag voor Trumps anti-Iraanse karretje spannen

Terwijl demonstranten in Teheran ‘Dood aan Amerika’ schreeuwen, probeert de regering van Donald Trump een nagel te slaan in de doodskist van het ayatollahregime. In de Poolse hoofdstad Warschau belegden de Amerikanen donderdag een top die alle tegenstanders van Iran in de wereld moest verenigen.

De Amerikaanse vicepresident Mike Pence na zijn toespraak tot de Pools-Amerikaanse top in Warschau over het Midden-Oosten. Beeld AFP

Maar eigenlijk was de bijeenkomst al mislukt voor ze goed en wel was begonnen. Toen minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo op 11 januari een internationale top aankondigde om Teheran de duimschroeven aan te draaien, werd scepsis zijn deel. Europese bondgenoten lieten weten zich niet graag voor Trumps anti-Iraanse karretje te laten spannen. En was het wel zo’n goed idee om de meningsverschillen tussen Europa en de VS over de aanpak van Iran zo breed uit te meten?

Pompeo besloot daarop schielijk de agenda aan te passen. Wat was bedoeld als waarschuwing aan de ‘gemeenschappelijke vijand’ van de VS en hun Arabische bondgenoten, en wat door zijn Iraanse collega Javad Zarif al was weggehoond als een ‘wanhopig anti-Irancircus’, werd nu verbreed tot een conferentie over álle problemen in het Midden-Oosten, dus ook over Syrië, Jemen, het IS-terrorisme en de Palestijnse kwestie.

Diplomatieke onderknuppels

Maar er was geen redden meer aan. Pompeo had een vergadering met ministers van Buitenlandse Zaken op het oog, maar een flink deel van de ruim zestig uitgenodigde landen werd in Warschau vertegenwoordigd door een diplomatieke onderknuppel. Frankrijk stuurde (net als Nederland) een hoge ambtenaar, Duitsland een staatssecretaris. De Britse minister Jeremy Hunt liet zich maar eventjes zien.

In zijn inleidende praatje donderdag bevestigde Pompeo de brede agenda. Het woord ‘Iran’ viel terloops even in zijn opsomming van te bespreken kwesties. ‘Geen land of onderwerp zal onze gesprekken domineren’, zei hij.

Toch kruipt het bloed waar het niet gaan kan. In zijn gesprek eerder met de Israëlische premier Benjamin Netanyahu waarschuwde Pompeo wel degelijk dat het ‘terugdringen’ van Iran de sleutel is tot het oplossen van alle problemen in de regio. ‘Je krijgt geen vrede en stabiliteit in het Midden-Oosten zonder Iran aan te pakken. Dat is gewoon niet mogelijk.’

Nucleair akkoord

Opzichtig afwezig was Federica Mogherini, chef buitenland van de Europese Unie, die had laten weten het te druk te hebben. Meer dan wie ook verpersoonlijkt Mogherini de Europese aanpak inzake het nucleair akkoord met Iran, het grote twistpunt tussen Europa en de VS. Terwijl de EU met Teheran blijft praten, stelt Washington sancties in die ook Europese ondernemingen kunnen treffen. Ondertussen heeft de EU een mechanisme ontworpen om met ruilhandel, buiten het internationaal bancair systeem om, met Iran zaken te kunnen doen.

Ook op dit dossier bracht de bijeenkomst nieuwe inzichten noch initiatieven. De Amerikaanse vicepresident Mike Pence kwam niet verder dan de Europese landen nog maar eens op te roepen zich uit het nucleair akkoord terug te trekken, in plaats van Amerikaanse sancties te omzeilen.

Sommige Europese kikkers sprongen uit de kruiwagen, zoals de Poolse regering. De rechtse premier Mateusz Morawiecki liet zich de rol van gastheer van Pompeo’s circus maar al te graag aanleunen. Met al die verdeeldheid in het westerse kamp – ook binnen de EU – zal de Warschautop de Iraanse ayatollahs echter geen slapeloze nachten bezorgen.

Hoe minder Europa, hoe groter het podium was voor Netanyahu. Al bij voorbaat noemde persbureau AP de Israëlische premier ‘de echte winnaar’ van de conferentie. Wat hem betreft bleef Iran hét agendapunt. Het regime in Teheran is Israëls grootste vijand en Netanyahu had er alle belang bij alle anti-Iraanse krachten op één groepsfoto te krijgen – liefst met de man in het midden die in april de Israëlische verkiezingen hoopt te winnen.

Historisch diner

Netanyahu kreeg zo de gelegenheid te koketteren met iets wat meestal niet hardop benoemd kan worden: de verbeterde banden tussen Israël en de meeste Golfstaten, die óók Iran zien als voornaamste bedreiging. Een ‘historisch keerpunt’, noemde hij het. Niet eerder waren een Israëlische premier en ministers van vooraanstaande Arabische landen bijeen in een ‘ongebruikelijk vertoon van kracht en eenheid tegen het Iraanse regime’.

Ook Pompeo sprak van een ‘historisch diner’, woensdag, waarbij Netanyahu aan één tafel zat met Arabische dignitarissen. Met de minister van Buitenlandse Zaken van Oman had Netanyahu een onderonsje en diens collega uit Jemen zat naast hem op de openingssessie donderdag.

Maar bestaat er dan niet zoiets als de Palestijnse kwestie? Jazeker, maar Iran geeft de Arabische vorstendommen veel meer kopzorgen dan het lot van de Palestijnse bevolking. Dat de Palestijnse minister van Buitenlandse Zaken Riad Malki de top een ‘samenzwering tegen de Palestijnse zaak’ noemde, had Saoedi-Arabië en de andere Golfstaten er niet van weerhouden hun ministers van Buitenlandse Zaken naar Warschau te sturen. In de Arabische ‘straat’ is het anti-Israëlsentiment echter nog zo sterk, dat van al te opzichtige toenadering voorlopig geen sprake kan zijn, laat staan van erkenning van Israël.

Uit de bocht

Van de weeromstuit vloog Netanyahu in zijn anti-Iraanse enthousiasme nog bijna uit de bocht. In een korte videoboodschap woensdag prees hij in het Hebreeuws de Arabische landen die nu – na vele ontmoetingen achter de schermen – openlijk met Israël praten over ‘het gemeenschappelijk belang, oorlog met Iran’. Ook op zijn Engelstalige Twitteraccount verscheen die tekst, maar toen er op sociale media rumoer over ontstond, werd ‘oorlog met Iran’ spoedig vervangen door ‘Iran bestrijden’.

‘Wij hebben altijd al geweten van de illusies van Netanyahu’, reageerde de Iraanse minister Zarif in een tweet. ‘Nu weet de rest van de wereld het ook, net als de deelnemers aan het Warschau-circus.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden