'Europa zit gevangen in een trilemma'

Hij heeft de eurocrisis niet voorspeld, maar wel vooraf al verklaard met zijn 'trilemma': democratie, de natiestaat en globalisering gaan niet samen. En nu denkt hij dat Griekenland de eurozone moet verlaten.

Het voorspellen van een crisis is geen sinecure. Achteraf bezien is het gemakkelijk om te concluderen dat de ineenstorting van de financiële markten in 2008 en de huidige crisis in Europa eigenlijk onvermijdelijk waren. Het is pas knap als je vooraf laat zien wat er mis is. Met zijn eerder dit jaar verschenen boek The Globalization Paradox heeft Dani Rodrik precies dat gedaan voor de eurocrisis. Deze week was Rodrik, die aan Harvard University internationale politieke economie doceert, in Nederland voor een lezing die hij gaf bij de WRR.


Wie zijn boek leest, begrijpt dat de eurocrisis niet als een verrassing komt. Toch heeft Rodrik haar niet voorspeld. En dat is niet de eerste keer dat hij met een boek de gebeurtenissen voor is zonder de uiterste consequentie te trekken uit zijn eigen redenering. In 1997 schreef hij Has Globalizing Gone Too Far?, waarin hij de gevaren van ongeremde globalisering uiteenzette. En een paar maanden later brak de Azië-crisis uit. Ook toen had hij die crisis wel verklaard, maar niet voorspeld.


Rodrik moet lachen na de vraag waarom hij de crisis van de euro niet heeft voorzien. 'Ik heb de bereidheid en het vernuft van de Europese leiders overschat. Ik dacht zij begrepen wat de politieke consequenties zijn van het vormen van een monetaire unie. Maar als ik mensen nu de strekking van mijn boek wil uitleggen, vormt de eurocrisis de perfecte illustratie.'


In zijn boek schrijft hij nog dat Europa misschien wel de uitzondering op de regel is. Die regel is dat globalisering, de natiestaat en democratische politiek niet samengaan. Rodrik noemt dat een trilemma. Wie een sterke natiestaat wil en democratische politiek, moet zich afschermen van de wereldmarkt. De globalisering delft dan het onderspit. Wie globalisering wil en de natiestaat, offert de democratische politiek op. In een open economie is de speelruimte voor eigen economische politiek beperkt. Wie globalisering wil en democratische politiek, moet de natiestaat vaarwel zeggen. Want alleen op een supranationale schaal kan tegenwicht worden geboden aan de globalisering. Het probleem van de euro is dat dit trilemma is ontkend. Er werd gedaan alsof we een gemeenschappelijke munt kunnen hebben zonder mechanismen en instituties op Europees niveau om economische problemen in enkele landen van de EU op te lossen.


Een vergelijking met de Verenigde Staten is illustratief. Als Florida kampt met economische tegenslag en zijn schulden niet kan afbetalen, kan de staat een beroep doen op de centrale bank, de Federal Reserve. Het kan ook een beroep doen op Washington om de economie te stimuleren en werklozen kunnen hun heil elders in de VS zoeken. Rodrik: 'Griekenland kan daarentegen geen kant op. Er is geen rugdekking van de Europese Centrale Bank. De steun uit Europa helpt de economie niet op gang en werklozen kunnen niet gemakkelijk emigreren.'


Het probleem is zo groot geworden dat Rodrik denkt dat het beter is als Griekenland de eurozone verlaat. De laatste mogelijkheid om dat te voorkomen, is de top van 9 december. 'Maar dan moeten de Europese leiders wel het voortouw nemen. Tot nu toe hebben ze alleen gereageerd.'


Waar Rodrik het meest voor vreest, is een chaotisch vertrek van Griekenland uit de eurozone. Dan is de puinhoop niet te overzien en kunnen de financiële markten volledig op slot gaan. Maar zelfs als Griekenland op een ordelijke manier de eurozone verlaat, is het trilemma dat Rodrik schetst niet opgelost. 'Zolang Frankrijk en Duitsland een gezamenlijke munt hebben, moet er politieke integratie komen om economische afstemming tot stand te brengen. Maar zonder Griekenland is dat wel iets makkelijker.'


De enige gemeenschappelijke munt die zonder politieke integratie mogelijk is, is een soort neuro met Duitsland, Finland en Nederland. De economische positie van die landen is namelijk vergelijkbaar. Maar het is niet gezegd dat in dat geval vrijhandel en vrij verkeer van kapitaal binnen Europa blijven bestaan. Vrijhandel zonder politieke samenwerking kan gemakkelijk leiden tot beleidsconcurrentie. 'Er kan een race naar de bodem ontstaan, waarbij landen met elkaar gaan concurreren met lage belastingen en voordelige vestigingsvoorwaarden voor bedrijven. Dat ondermijnt de legitimiteit van de vrijhandel.'


Globalisering levert economisch voordeel op. Maar die voordelen zijn zo ongelijk verdeeld dat globalisering zijn eigen oppositie organiseert. Rodrik heeft voor de VS uitgerekend dat om met zijn allen 1 dollar extra te verdienen met verdere vrijhandel, een herverdeling plaats vindt van 50 dollar. Werknemers in de ene sector winnen, die in een andere sector verliezen. Hooggeschoold wint, laaggeschoold verliest.


Globalisering gaat ook gepaard met oneerlijke concurrentie tussen landen die arbeiders wel het recht geven zich te organiseren en landen die dat niet doen. Wie hieraan niets doet, ondergraaft de legitimiteit van de globalisering. Om de vruchten ervan te kunnen plukken, moet de globalisering daarom worden getemd. Anders krijgen de nadelen de overhand. Dat is de paradox uit de titel van het boek. Rodrik wil de ongeremde globalisering inruilen voor een gematigde.


De afgelopen decennia is de globalisering alleen maar toegenomen. Toch houdt Rodrik rekening met een afname. Als de nadelen niet in de hand worden gehouden, zullen landen zich gaan keren tegen de globalisering.


Met groot gemak schetst hij een scenario met een negatieve spiraal. 'De eurocrisis kan leiden tot een economische crisis. Dat versterkt de positie van extreem-rechts in Europa. Landen richten zich uitsluitend op het nationale belang. Internationale samenwerking komt in diskrediet te staan. Dat gaat ten koste van de handel. De crisis wordt erger. Zo ontstaat een economische situatie die lijkt op het interbellum.'


Het trilemma wordt dan opgelost door te kiezen voor de natie en voor democratische politiek, maar tegen de globalisering.


Rodrik gaat niet zo ver dat hij dit scenario ook voorspelt. Maar dat is geen geruststelling, want het zal niet de eerste keer zijn dat hij iets niet voorspelt dat wel past bij de economische logica die hij waarneemt in de wereld.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden