Europa wordt figurant in Kaboel

Zonder langdurige hulp uit het buitenland en zonder plan van opbouw voor Afghanistan, wordt de strijd tegen het terrorisme niets, zegt Jekaterina Kuznetsova....

De resultaten van de westerse bondgenoten in Afghanistan zien er vrij troosteloos uit. Tijdens de acties kwamen 517 coalitiesoldaten om. De meeste gebieden staan nog niet onder controle van de coalitie of van de regering in Kaboel. De economie van het land is een puinhoop. De enige sector die bloeit, is de drugsproductie. De hoeveelheid grond die wordt gebruikt voor de papaverteelt groeide in de periode 2002-2004 van 80.000 naar 131.000 hectare. De exportwaarde van opiumproducten is 52 procent van het bbp van Afghanistan.

De steun voor de westerlingen neemt af en die voor de Taliban groeit. Het afgelopen jaar bleken de Taliban in staat in het zuiden van het land een dicht netwerk van bondgenoten te herstellen, door contact te leggen met Pathaanse, Oezbeekse en Tadzjiekse veldcommandanten, met de Hizb-i-Islamgroep van mujahedin en zelfs met vertegenwoordigers van de autoriteiten in Kaboel.

Dat de situatie in Afghanistan zo is verslechterd, roept twijfels op over hoe adequaat de doelstellingen van de coalitie zijn, over de wijsheid van de strategie voor contraterrorisme en, tot slot, over de vraag hoe nabij de overwinning eigenlijk is in de grootste verblijfplaats voor terroristen in de wereld.

Vandaag de dag is ‘democratie’ in Afghanistan een illusie die overeind wordt gehouden door de bajonetten van de coalitie. Een prowesterse Afghaanse regering heeft nog jaren militaire hulp uit het buitenland nodig. Er zijn twee redenen waarom de buitenlandse hulp nog flink moet toenemen.

Om te beginnen slagen de Taliban er in nieuwe strijders te rekruteren, door zich voor te doen als het centrum van legitiem verzet tegen de buitenlandse bezetters. Ten tweede moeten de Amerikanen en hun bondgenoten, als zij, bij ontstentenis van democratie, een zekere mate van stabiliteit willen bereiken, de verantwoordelijkheid op zich nemen voor het functioneren van de instituties en burgerlijke instellingen van de nieuwe staat. Ondanks het bijeenkomen van de Loya Jirga in 2002, het aannemen van de grondwet en de presidentsverkiezingen in 2004, lukt het Afghanistan nog niet te functioneren als zelfstandige staat. Het land heeft zowel op humanitair als financieel vlak veel steun nodig.

De klus waarvoor het Westen staat, is des te moeilijker omdat Afghanistan niet alleen geen zelfstandige staat is, maar ook een mislukte staat, met alle gebreken van een niemandsland. Het elementairste probleem van de Afghaanse regering – en dat is ook het kenmerk van een mislukte staat – is dat zij niet staat is de eigen grenzen te controleren. Dat geldt vooral voor de grens met de Pakistaanse provincies Zuid- en Noord-Waziristan, waar het vol zit met opleidingskampen en bases van de Taliban. Of de Amerikanen en Europeanen een eind kunnen maken aan de sluipende interventie van Pakistan is essentieel voor het resultaat van een psychologische aanval op de krijgersmentaliteit van de Afghanen. De Afghanen leven al bijna dertig jaar in oorlogsomstandigheden en velen zijn van die omstandigheden afhankelijk voor hun broodwinning; voor velen zijn ze een manier van leven. Een cultuur van vrede is de meesten van hen volkomen vreemd.

Nog een complicatie is dat het Westen in Afghanistan heeft gekozen voor het opbouwen van een eenheidsstaat met een sterk centraal gezag en een verticale bureaucratische structuur. In art. 1 van de nieuwe Afghaanse grondwet staat: ‘Afghanistan is een onafhankelijke, unitaire en ondeelbare islamitische republiek.’ Maar waar in militaire zaken volledige controle noodzakelijk is, is dat in politieke zaken juist zinloos en zelfs schadelijk. Vanwege haar historische en etnografische ontwikkeling is een federatieve organisatie, met sterke regionale leiders (stamhoofden) en een beperkt centraal gezag, voor Afghanistan de geschiktste staatsvorm.

Sinds Afghanistan aan het eind van de 18de eeuw als staat opkwam, is zij een geheel geweest van microsamenlevingen, die onderling verschillen vertoonden op het gebied van stam, ras, taal en religie. Deze microsamenlevingen moeten een zekere mate van autonomie hebben, maar als ze zich niet bij elkaar aansluiten in grotere regionale minderheden zal het land altijd versnipperd blijven.

Aan de andere kant, als de regering-Karzai niet het geweldsmonopolie verwerft of in elk geval de macht krijgt over de staatsfinanciën (waarvoor nodig is dat alle illegale legers ontwapend worden en dat er een eind komt aan de opiumhandel), zullen alle pogingen om ‘een staatsapparaat te vestigen’ en ‘de juridische infrastructuur te herstellen’ (de doelstellingen zoals ze zijn geformuleerd in het akkoord dat eerder dit jaar in Londen is bereikt tijdens de conferentie over Afghanistan) tevergeefs zijn.

Van Afghanistan een beschaafd land maken, is net zo ingewikkeld als het reorganiseren en europeaniseren van sommige oude kolonies van de Oude Wereld. Er is geduld voor nodig, geld en de bereidheid verliezen te aanvaarden. Het beleid dat de coalitietroepen nu in Afghanistan hanteren, wordt bepaald door het Amerikaanse leger, waarvan men weet dat het geen ervaring heeft met het, in elk geval voor de tijd van één generatie, handhaven van de orde op vreemd grondgebied. Het is zelfs niet in staat voor de middellange termijn een strategie op te stellen voor de opbouw van een staat. Daarbij moeten we in gedachten houden dat als er niet snel resultaten komen – in een juridisch vacuüm en met de dreiging van een buitenlandse bezetting kan democratie niet overleven – de situatie in Afghanistan zal stagneren. In dat geval zijn de Europese NAVO-partners niet meer dan figuranten in het ambitieuze, maar desastreuze Amerikaanse project van de ‘strijd tegen het terrorisme in Afghanistan’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden