Europa werd weer een stukje Duitser

Zonder de Engelsen worden de rollen van Duitsland en Frankrijk in de Europese Unie opeens relatief groter. Hoe pakt een nieuwe machtsbalans uit? Merkel is beducht voor weerzin tegen de Duitse overmacht.

De dominantie van Merkel was voor veel Britten een belangrijke reden om 'out' te stemmen. Liever geen Europa dan een Duits Europa. Beeld getty

Een Duits Europa, dat schrikbeeld diende als krachtvoer voor de Brexiteers. De dominantie die Merkel in de Griekse crisis en de vluchtelingencrisis aan de dag legde, was voor veel Britten een belangrijke reden om 'out' te stemmen. De kanselier als anti-mascotte. Liever geen Europa dan een Duits Europa.

Maar Europa werd vrijdag ontegenzeggelijk een stukje Duitser. Al was het maar omdat na tellen van de Britse stemmen de ogen van Praag tot Parijs meteen op Berlijn waren gericht - haast uit gewoonte. En Angela Merkel nam inderdaad het voortouw, met een boodschap die afweek van die van alle andere Europese regeringsleiders.

Merkel maande tot rust, waar anderen de Britten bestraffend toespraken en Cameron sommeerden om zo snel mogelijk met een uittredingsverzoek te komen. Merkel zei dat 'Groot-Brittannië een belangrijk partner blijft'.

En dat terwijl juist zij alle reden had om Cameron en zijn eiland nog een extra zetje de zee op te geven. Zowel in de Griekse crisis als bij de crisisberaden over vluchtelingen kreeg ze vanuit Londen nul op het rekest. Ook maakte Merkel er destijds geen geheim van dat ze het Britse referendum een heel slecht idee vond.

De haast berustende kalmte van de kanselier strookt op het eerste gezicht niet met de houding die Duitsland in de weken voor de Brexit aannam. Voor 23 juni klonk over de Noordzee een serie van Duitse smeekbedes richting de Britten: Blijf! Kopten de weekbladen Der Spiegel en Die Zeit.

'Onze kans op meer invloed'

Hoe pakt een nieuwe machtsbalans uit? Voor de Franse president Hollande komt die Brexit eigenlijk niet op zo'n slecht moment.

Merkel zelf herinnerde de Britten aan hun historische verbondenheid met Europa. Ze was uitgesprokener dan enig ander Europees leider.

In Duitsland vielen het Europees en het eigen belang meer samen dan in enig ander Europees land. Meest tekenend daarvoor is dat zelfs de rechtsnationalistische AfD volgens haar partijprogramma niet voor een Duitse exit uit de Europese Unie is, maar voor een beperkte, vooral economische gemeenschap.

Drie dagen na de schok is Merkel terug bij haar vertrouwde Realpolitiek: de Europese Unie behouden, met of zonder Britten. Ze maant tot rust om de tijd in haar voordeel te laten tikken net als ze deed in de Griekse crisis en op het hoogtepunt van de vluchtelingenstroom.

Duitse media interpreteren Merkels sussen tot kalmte als een poging om het anti-Europese momentum dat dreigt te ontstaan, de vaart te ontnemen en om Groot-Brittannië als handelspartner te behouden. Realpolitiek om Europa te redden, maar misschien ook om Europa te veranderen.

'Meer Europa' - dat was decennialang de boodschap uit Berlijn. Voor Duitsland was Europa een waardengemeenschap, een waarborg voor vrede en een tegenwicht voor de Duitse macht. Europa als 'Ersatznation', vervanging voor de natiestaat was in de jaren tachtig een onder Duitse politici wijd verbreid idee.

Maar nu pleiten Duitsland en Frankrijk samen voor een 'Flexibel Europa', en zeggen Duitse politici dat het 'Europa van verschillende snelheden' allang realiteit is.

Die toon uit Berlijn is nieuw. Ze is het gevolg van de veranderingen die zich de afgelopen jaren in Duitsland hebben voltrokken. Met de AfD heeft Duitsland een land met een euro-kritische, rechts conservatieve anti-islampartij. Daarmee is het land aangekomen in dezelfde realiteit als de meeste andere EU-landen. En dat begint zijn weerslag te krijgen in het Duitse denken over Europa.

'De Brexit is een breekpunt. Zo'n Stunde Null kan ook een bevrijding zijn', schrijft journalist en essayist Dirk Kurbjuweit in Der Spiegel. Hij vindt weliswaar dat Duitsland en Frankrijk samen nog steeds moeten streven naar intensieve Europese samenwerking, maar niet iedereen hoeft meer mee te doen. Sterker nog: landen mogen wat hem betreft alleen met nieuw beleid meedoen als ze het (financieel) aankunnen.

'De standaard blijft de standaard. Dus geen gesjoemel meer zoals toen bij het de criteria om deel te nemen aan de euro.'

Een zin die je in Duitsland een paar jaar geleden nog alleen als bijzonder conservatief politicus kon uitspreken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.