Europa's ziel ligt in Oost-Europa

De Slowaakse regering van de socialistische premier Robert Fico heeft een klacht ingediend bij het Hof van Justitie tegen gedwongen verdeling van vluchtelingen over EU-lidstaten. Bij de Poolse regering wappert alleen de Poolse vlag; Europa's sterrenvlag blijft opgevouwen. Hongarije bouwde als eerste hekken tegen de migratiestroom. West-Europese leiders zien zich als architecten van de Europese constructie. Ze behandelen premiers uit Oost- en Midden-Europa als 'ondeugende schooljongens'. Ten onrechte; het zijn de hoeders van de Europese ziel.

De Slowaakse premier Robert Fico. Beeld ap

Enkele jaren werkte ik in het kabinet van Europees Commissaris Siim Kallas uit Estland. Het was een unieke kans om Europese integratie te zien door een Oost-Europese bril. Die is heel anders dan de West-Europese. De 'nieuwe lidstaten' delen een sterk natiebesef en een uitgesproken culturele identiteit. Dat is een product van hun geschiedenis. Estland was deel van het Tsarenrijk en de Sovjet-Unie. Polen was in de 19de eeuw een natie zonder staat. Tsjechen zagen hun land opgeslokt door Hitler, met instemming van westerse mogendheden. In de EU verwachtten deze landen zowel vrijheid als onafhankelijkheid. Maar in Brussel ontwaren ze tekenen van een 'nieuw Moskou'.

De mentale Oost West-scheidslijn ligt besloten in 1968: de revolutie in Parijs en de Praagse Lente. In Parijs revolteerde een studentengeneratie met leuzen van Mao. De 'oude generatie' moest weg, 'oude waarden' waren waardeloos: de verbeelding moest aan de macht. Parijs '68 ging over gelijkheid.

In het Oostblok pretendeerde gelijkheid al te regeren. Praag '68 ging om vrijheid. Parijs demonstreerde met geweld; Praag vreedzaam. Boegbeeld van Parijs '68 werd Daniel Cohn-Bendit, later prominent lid van 'la gauche caviar'. In Praag werd dat Jan Palach. Uit protest tegen de inval van het Warschau-pact stak hij zichzelf in brand.

In West-Europa werd de geest van 1968 dominant. Waarden werden relatief; politiek draaide om schuld en boete. Religie was ouderwets, het gezin achterhaald, succes verdacht en zelfredzaamheid overbodig want de overheid redde iedereen. De progressieve elites riepen het Westen uit tot bron van rampspoed; nieuwkomers waren zielig en hadden per definitie gelijk. 'Identiteit' was gevaarlijk nationalisme. Oost-Europa ploegde voort in stilte. Religie werd gepraktiseerd in besloten kring, eigen cultuur heimelijk bewaard en eigen taal gecultiveerd. Tot betere tijden. Die kwamen in 1989.

De migratiecrisis legt dit alles bloot. West-Europa heeft zijn christelijk-joodse identiteit weggecijferd ten behoeve van nieuwkomers. Die komen in een geestelijke leegte en planten hun eigen waarden. West-Europese politici planten slechts windmolens. West-Europa mist een bindende Leitkultur omdat politieke leiders onvoldoende leiderschap durven tonen. Europa's oosten is geschokt. Na een vrijheidsstrijd van generaties verzet het zich tegen culturele zelfmoord.

Toppunt van culturele uitverkoop is het EU-niveau. Europa mist politiek-cultureel zelfvertrouwen. Neem de onderhandelingen met Turkije. President Erdogan roept en EU-onderhandelaars komen aangekropen. Turkije geniet al van vrij verkeer van goederen, ontvangt 4,4 miljard als voorbereiding op EU-toetreding en ontving van de Europese Investeringsbank sinds 2000 23 miljard aan leningen. Meer leningen liggen klaar. Kortom: genoeg drukmiddelen op Turkije. Maar nee, Brussel capituleert. Het doet niet aan machtspolitiek! Het aanvaardt een versneld Turks EU-lidmaatschap en visumvrije toegang voor tachtig miljoen Turken. Machtsmiddelen gebruikt de EU om Israël met sancties te treffen wegens exportproducten die zijn gemaakt in de nederzettingen. Deze bieden overigens 20 duizend Palestijnen werk. De EU is angsthaas in Ankara maar moraalridder in Israël, de enige democratie in het Midden-Oosten.

In zijn uitstekende boek Avondland en Identiteit onderscheidt de filosoof Sid Lukkassen nog een breuklijn: lokale loyaliteit van burgers versus kosmopolitisch burgerschap van West-Europese elites. De geschiedenis maakte Oost-Europeanen sceptisch; welvaart maakte West-Europeanen goedgelovig. Oost-Europese leiders zien wat hun West-Europese collega's weigeren te zien; burgers revolteren tegen culturele capitulatie. De verkiezingszege van Marine Le Pen in Frankrijk is een veelzeggende voorbode.

West-Europa is een Avondland dat lijkt op een 60-jarige die hunkert naar vervroegde uittreding. Maar helaas, de wereldpolitiek kent zo'n sociale regeling niet. Lang trok de EU miljoenen uit om 'die Oostblokkers democratie te leren'. Het omgekeerde zou beter zijn geweest.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.