'Europa moet zich ook zonder VS over Afrika ontfermen'

'Ontzettend teleurgesteld' is Eveline Herfkens, minister voor Ontwikkelingssamenwerking, dat de Afrikaanse landen zich niet fermer tegen het geweld tegen de oppositie in Zimbabwe hebben gekeerd....

Dat is Herfkens ten voeten uit. Kritiek, jawel, maar vertrouwen gaat voor. Ze heeft zelfs een onmiskenbare liefde opgevat voor het armste continent, waar zij drie jaar geleden voor het eerst voet aan wal zette. Mozambique was de gelukkige, een land dat Herfkens sindsdien als voorbeeld aanprijst. Vorige maand bracht ze met haar vriendinnen, collega's en geestverwanten Clare Short (Groot-Brittannië) en Hilde Johnson (Noorwegen) een bliksembezoek aan vijf Afrikaanse landen. De meeste presidenten ontvingen haar inmiddels als een trouwe bondgenoot, een Mama Afrika.

Zimbabwe is een toets voor Herfkens' hulpfilosofie: Afrika moet het heft in eigen hand nemen; donoren moeten hun bemoeizucht afleren. Met goed bestuur en een beleid gericht op armoedebestrijding ('Als ontwikkelingssamenwerking daar niet over gaat, waarover dan wel?') verdient een ontwikkelingsland vertrouwen. Minister Herfkens riep het ruim drie jaar lang. Krijgt Afrika de kans en kunnen de Afrikanen de verantwoordelijkheid aan?

Zimbabwe viel drie jaar geleden al meteen van de lijst van favoriete landen. Vorige maand kwam de Zimbabwaanse minister van Financiën op een conferentie naar Herfkens toe. 'Ik zei: zit je nog steeds in de regering? Hij zei ja. Ik zei: ik geloof niet dat wij veel te bespreken hebben. Dus daar ben ik heel helder in. Hij lachte wat besmuikt.'

De intimidatie voorafgaand aan de Zimbabwaanse verkiezingen van afgelopen weekeinde zette de donorlanden en de Afrikaanse regeringen lijnrecht tegenover elkaar. De EU en de VS troffen sancties, de Afrikanen wilden er niet aan en blokkeerden strafmaatregelen tegen president Mugabe in het Gemenebest. Terwijl de Afrikaanse Unie (voorheen de Organisatie van Afrikaanse Eenheid) verkondigt dat ze zelf lidstaten wel tot de orde zal roepen. Als dat bij de eerste de beste test al niet gebeurt, waar blijft Herfkens' filosofie dan?

Ze heeft de Afrikanen, vooral Zuid-Afrika, proberen aan te zetten tot een fermere opstelling tegen Mugabe, zegt de minister, tevergeefs. Maar het stoort haar ook dat nu 'het beeld is ontstaan dat wij zo flink zijn en zij niet'. In Brussel, Den Haag en ook in een Volkskrant-commentaar van een maand geleden schort het aan begrip voor de ingewikkelde positie van de buurlanden, vindt ze. 'Je zal maar Mozambique wezen en afhankelijk zijn van handel vanuit Zimbabwe en je inkomsten zien verdampen.'

Wanneer is dan wel de grens bereikt? Heeft de minister in de afgelopen regeerperiode ooit gedacht: wat dit voorkeurland doet, is onaanvaardbaar? Herfkens: 'Die landen staan wel op de lijst, maar dat betekent nog niet dat je de hulp móet geven. Er is een groot aantal momenten geweest in vrijwel al die landen, zou ik bijna zeggen, dat we gezegd hebben: nu even geen steun aan de begroting om tal van redenen. We gebruiken de kraan voor onze beleidsdialoog.'

De ontwikkelingshulp aan Ethiopië en Eritrea werd meteen bevroren, omdat ze oorlog met elkaar voerden. Voor Burkina Faso werd de kraan tijdelijk dichtgedraaid vanwege betrokkenheid van de president bij de conflicten in Liberia en Sierra Leone en de diamantsmokkel. Met de goede vriend Museveni van Uganda had ze 'een heftig debat': als de defensiebegroting 'één cent boven de twee procent' van het bruto binnenlands product komt, stopt de Nederlandse hulp. Ze kapittelde Mozambique over de gebrekkige democratie en zei in het Tanzaniaanse parlement dat de leden van de vroegere eenheidspartij zich gedragen alsof er niets is veranderd. Dat kan zij zich allemaal veroorloven, zegt ze, omdat Nederland een betrouwbare en gulle donor is.

Ze liet Rwanda toe tot haar favorieten, een bewind dat ver afstaat van het ideaalbeeld, omdat er geen democratie is en de mensenrechten er worden geschonden in de strijd tegen Hutu-extremisten. Een omstreden besluit, dat in de Kamer veel kritiek kreeg. Maar het sociaal-economisch beleid van president Kagame vindt Herfkens goed en ze gelooft dat haar invloed positief zal werken. Rwanda moet een genocide te boven komen en 'zoals de voorzitster van de verzoeningscommissie daar zei, als de inkomens niet omhoog gaan valt er weinig te verzoenen eerlijk gezegd.'

Vraagt de minister niet te veel van de Afrikaanse partners, die hun overheid na jarenlang 'aanpassingsbeleid' op last van het Internationaal Monetair Fonds hebben geruïneerd? 'De oude manier van hulp geven vroeg nog veel meer van hen', zegt Herfkens. 'Die tienduizenden projectjes die moesten worden begeleid', al die delegaties die moesten worden ontvangen en verwend, 'al die verschillende verslagjes en procedures'.

Het beleid om de Afrikaanse partners hun verantwoordelijkheid te gunnen, werkt, zegt Herfkens. Veel Afrikaanse landen hebben inmiddels met steun van de Wereldbank plannen ter bestrijding van de armoede opgesteld. Die voeren ze zelf uit. Donoren laten hun hobby's varen en gaan over tot steun aan ministeries, vooral onderwijs en gezondheidszorg.

Nederland liep daarin voorop, stelt Herfkens tevreden vast. Ze stuurde Mozambique twee jaar geleden bij de overstromingen gewoon een som geld, Mozambique besteedde het zelf, en ze vond het prima gaan. Natuurlijk, ook de minister doorspekt haar betoog met 'perfect is het nooit' en 'het kan altijd beter', maar grosso modo is een nieuwe trend volgens haar gezet.

Het gaat ook langzamer dan ze zou willen. Op de onderwerpen vrouwen en milieu blijkt het nooit goed genoeg. En zelfs in een land als Ghana, 'waarvan vriend en vijand al jaren zeggen dat het redelijk wordt bestuurd', heeft de regering geen idee wat er gebeurt met de helft van de hulp. Daarom wil ze graag nog vier jaar minister zijn, er is veel in gang gezet, ze wil kunnen 'oogsten'.

Het grootste probleem, zegt is, is de cultuuromslag die nodig is. Bij de Afrikanen - in Ghana kreeg ze eind vorig jaar toch van iedereen die ze sprak 'weer zo'n boodschappenlijst' - maar veel meer nog bij de donoren en haar 'eigen mensen'. Die moeten 'leren vertrouwen te hebben in Afrikanen, ook als het de eerste keer niet perfect verloopt', moeten wennen aan het idee van 'wij runnen het hier niet meer'.

In internationale fora is dat nog lastiger, maar de tendens is duidelijk, vindt de minister, bij de Wereldbank, het IMF, de VN-instellingen en de belangrijkste donoren, waaronder de EU. Ze heeft zich flink geroerd op die fora met de Utstein-groep (de gelijkgezinde vrouwelijke ministers voor Ontwikkelingssamenwerking van Noorwegen, Groot-Brittannië, Duitsland en Nederland), want daar moet het vooral gebeuren voor Afrika.

'De hele schuldenproblematiek is 99 procent Afrikaans.' De ellende met de dalende prijs van veel grondstoffen, zoals koffie, treft ook vooral Afrika. 'De enige manier om meer inkomsten te krijgen is zelf meer aan verwerking doen. En de handelsbarrières moeten worden afgebroken.'

De aanslagen in de VS van 11 september hebben de economische neergang in Afrika versterkt, zegt Herfkens, 'de klappen vallen daar'. Daarom ijvert ze nog meer voor steun aan Afrika. Ze heeft niet zo de behoefte om een direct verband te leggen met de 'zwarte gaten op de kaart die schuilplaatsen voor terroristen bieden', zoals de Britse premier Blair kort geleden op reis door West-Afrika deed. Ze vindt de hulp 'puur een kwestie van beschaving.' Het oprukken van de koranschooltjes van Sudan tot Noord-Mozambiquekan volgens haar het beste worden bestreden door de armen goed onderwijs te bieden.

Maar de VS onder president Bush haken af bij de ontwikkelingssamenwerking. Weldra begint in het Mexicaanse Monterrey de grote armoedetop en de Amerikanen 'hebben geen harde tekst geaccepteerd'. In het document voor de top worden veel 'herfkensiaanse' zaken genoemd: 'contract van wederzijdse rechten en plichten' tussen donoren en ontvangers, het streven naar 0,7 procent van het bruto binnenlands product van een donorland voor hulp, het woord tijdspad. Maar het zullen woorden blijven, geen afspraken worden, 'want het zijn de Amerikanen die die 0,7 niet willen'.

Herfkens: 'Wat ik nu zo leuk zou vinden als in Monterrey de EU de moed zou kunnen opbrengen om te zeggen: fijn, laat maar Amerika, wij gaan gewoon zelf ervoor en wij zijn bereid om die en die teksten te onderschrijven en wij verklaren dat wij de 0,7 gaan halen. Wij steken onze hand in het vuur dat er geen ontwikkelingsland in Afrika zal zijn dat het niet zal redden terwijl het wel een goed beleid heeft, maar door gebrek aan financiering.

'Het is de lakmoesproef: stelt Europa wat voor in zijn extern beleid, hoe serieus zijn wij, hebben we het lef om te breken en te zeggen: wij beloven een betrouwbare partner te zijn van Afrika, ook als de VS het laten afweten.

Maar ik heb er een hard hoofd in.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden