'Europa moet wakker worden'

De aanval op Oekraïne is ook een aanval op Europa, vindt Andrej Sannikov. Het antwoord daarop kan geen 'business as usual' zijn.

'Het Westen vertrouwt op diplomatie en handelsrelaties, het Kremlin op brute macht. Dat zijn twee onverenigbare systemen. Het Westen wil een compromis zonder machtsvertoon, Poetin toont zijn macht en wil geen compromis. Daarom wint hij.'


Aan het woord is de Wit-Rus Andrej Sannikov (60), een van de bekendste hedendaagse dissidenten uit Oost-Europa. Bij de presidentsverkiezingen in Wit-Rusland in 2010 was hij de belangrijkste oppositiekandidaat. Maar president Loekasjenko greep hard in en Sannikov bracht vijftien maanden in de cel door, terwijl zijn vrouw onder huisarrest thuis zat en de kinderbescherming hun zoontje dreigde af te voeren. Na zijn vrijlating in april 2012 week Sannikov uit naar Londen. Donderdag hield hij in Amsterdam de de Vrijheidslezing.


Alle ogen zijn nu gericht op Oekraïne. Heeft het Russische optreden u verrast?

'De aard ervan niet, maar de omvang van de agressie wel. Het is allemaal begonnen toen de EU haar Oostelijke Partnerschap-beleid aankondigde (in 2009, red.). Ik steunde het, maar het was een geopolitieke uitdaging aan Rusland - ook al had het financieel en anderszins weinig om het lijf. Maar Rusland reageerde krachtig: het was het begin van Poetins project om een Euraziatische Unie te vormen (met Wit-Rusland en Kazachstan, red.). In 2009 en 2010 werden in Wit-Rusland de grootste militaire oefeningen ooit op Wit-Russisch grondgebied gehouden, met scenario's als 'het afsnijden van de Baltische landen'.


'Maar in het Westen schonk niemand er aandacht aan. Dus tegen deze achtergrond was ik niet zo verbaasd dat ze van de situatie in Oekraïne hebben gebruikgemaakt. Maar wat ik niet had verwacht, is dat ze de rode lijn zouden overgaan.'


Zijn de Europeanen zonder er erg in te hebben een geopolitiek conflict met Rusland begonnen?

'In Brussel dachten ze: 'Als we maar genoeg blijven herhalen het niet tegen Rusland is gericht, zal dat Moskou geruststellen.' Dat was behoorlijk naïef.'


Europa raakte betrokken bij een spel waarvan het de spelregels niet begreep.

'Europa begrijpt de logica van dictatoriale regimes niet. Dat begon al met hun mediterrane initiatief. Ze sloten overeenkomsten met Kadhafi en andere leiders, gebaseerd op de fictie van de stabiliteit van dictatoriale regimes. En die filosofie hebben ze in het oosten van Europa herhaald.'


Wat gaat Poetin nu doen?

'Hij richt zijn pijlen nu op Oost-Oekraïne en hij zal de presidentiële verkiezingen van mei willen voorkomen of verstoren. Poetin vindt de huidige, tijdelijke regering in Kiev prima: dat verschaft hem de flinterdunne aanleiding voor verdere agressie.'


Op twee uur vliegen van Amsterdam is president Loekasjenko aan de macht. Wat betekent dat?

'Loekasjenko is al bijna twintig jaar aan de macht. Het is een bewind gebouwd op persoonlijke macht, een systeem van totale controle over de maatschappij. Niks is legaal, als het om oppositie gaat. Iedereen wordt in de gaten gehouden. Ze kunnen je elk moment pakken. De pers doet aan enorme zelfcensuur. En het ergste is dat het bewind bestaat uit laag opgeleide, bekrompen mensen die ook nog eens erg vraatzuchtig zijn.'


Maar willen Wit-Russen wel vrijheid? De civil society lijkt in Oekraïne veel sterker.

'De wens vrij te zijn is in beide landen hetzelfde, maar de controle in mijn land is nog veel groter. Er zijn nu zeven keer zo veel politieagenten en agenten van de geheime dienst in Wit-Rusland als in de Sovjet-tijd. Zeven keer! Janoekovitsj bewoog ook in deze richting, maar hij had niet genoeg tijd om zijn plannen volledig uit te voeren.


'Wij hebben ook grote demonstraties gehad, zoals na de presidentsverkiezingen in 2010, maar de factor die altijd miste, was Europa. Hoe vaak heb ik in Brussel niet gesmeekt, ook Lady Ashton: 'Als het fout gaat, kom dan zelf naar Minsk!' Maar ze zijn nooit gekomen. Ze geloven echt wat Loekasjenko ze vertelt, namelijk dat hij nog altijd heel populair is.'


U zegt uw vrijheid te danken te hebben aan de sancties die Europa, mede op voorspraak van Nederland, tegen Loekasjenko heeft ingesteld. Maar Nederland is ook de grote doorvoerhaven van Wit-Russische olieproducten. Kortom, wij stutten Loekasjenko's bewind.

'Dat is onverteerbaar. En het gebeurt elders in Europa ook. Democratie stopt voor Europa bij de oostgrens. Dat is echt meten met dubbele maten. Wij doen grote offers om vrij te worden. Het zou mooi zijn als West-Europeanen ook eens wat offers zouden brengen, en vooral de bedrijven die zaken doen met dictators.'


Zelfs als u er ooit in zou slagen Loekasjenko te verjagen, zou u toch op Poetin stuiten?

'Het probleem is dat Rusland Oekraïne en Wit-Rusland niet beschouwt als onafhankelijke landen. Daarom moeten de imperiale plannen van het Kremlin nu gestopt worden. Als het Westen Oekraïne verdedigt, kunnen wij onafhankelijk worden. Dat zal vroeg of laat toch moeten gebeuren, want ik denk niet dat het staatssysteem dat is gecreëerd in Rusland, Wit-Rusland en Oekraïne lang kan standhouden.'


Nee? Dan heeft u zeker de gloedvolle pleidooien gemist die in Europa weerklinken dat Wit-Rusland en Oekraïne behoren tot de Russische invloedssfeer.

'Dat is vernederend om te moeten aanhoren. Die 'experts' leven zelf in het Westen en onthouden ons de keus om onze eigen manier van leven te kiezen. Dit soort denken zal ertoe leiden dat Rusland onze landen uiteindelijk helemaal opslokt.'


Wat moet Europa dan doen?

'Wakker worden. Besef het belang van dit moment in de geschiedenis. Als Europa geen maatregelen neemt, zal het zelf vernietigd worden. De aanleiding kwam min of meer plotseling. Maar in zeker zin is deze aanval op Oekraïne al lang voorbereid. Al vele jaren heeft Poetin de westerse landen verzwakt. Europa is gepenetreerd met Russisch geld, Russisch gas, Russische lobbyisten.


'Maar het is vooral een verschil in cultuur. Je kunt Poetin elke dag bellen om te vragen of hij een compromis wil sluiten, maar dat haalt niets uit. Toon eerst je eigen macht en bel dan pas. Dan garandeer ik dat Poetin op je telefoontje zit te wachten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden