Europa moet vooral kappen met Turkije

Lang pleitte Turkoloog Erik-Jan Zürcher voor het opnemen van Turkije in de EU. Dat kan niet meer, vindt hij: het is in feite een dictatuur. En die vluchtelingendeal gaat de prullenbak in.

President Erdogan op verkiezings-campagne, eind 2015. Beeld afp
President Erdogan op verkiezings-campagne, eind 2015.Beeld afp

Jarenlang praatte hij de blaren op zijn tong. Erik-Jan Zürcher deed wat volgens hem Europese politici moesten doen, maar nalieten: pleiten voor toetreding van Turkije tot de Europese Unie. Hij ging wél op televisie in debat met Geert Wilders, diende Ayaan Hirsi Ali van repliek in de krant. Een land met een overwegend islamitische bevolking kon wel degelijk EU-lid worden, betoogde de Turkoloog. En zijn stellige overtuiging was dat Turkije zich meer en meer in de richting van Europa bewoog.

'Helemaal fout', noemt hij die voorspelling nu. De democratische krachten zijn helemaal niet versterkt, zoals hij verwachtte , integendeel, fundamentele vrijheden en de rechtsstaat bestaan in feite niet meer. Politiek, rechterlijke macht, de media, de universiteiten en burgers zijn volgens Zürcher 'speelbal' geworden van een 'de facto dictator' . 'Dit heeft mij tot de overtuiging gebracht dat het Turkije van Erdogan geen lid van de Europese Unie kan of mag worden', schreef hij deze week in de NRC. De hoge Turkse onderscheiding die hij in 2005 kreeg voor zijn voorlichting over Turkije heeft hij teruggestuurd.

'Het aantal reacties is overweldigend', zegt hij vanuit Padua, waar hij gasthoogleraar is. Onder Turkse academici en journalisten wordt zijn tekst gretig verspreid. Zij staan de laatste jaren zwaar onder druk, worden ontslagen, voor de rechter gesleept of bedreigd. Dat iemand als Zürcher Erdogan zo sterk bekritiseert voelen zij als steun in de rug. De Leidse hoogleraar is in de wereld van de Turkologie een grootheid. In Nederland en daarbuiten.

Turkije, betoogde Zürcher bijna twee decennia lang, kon best een plek in Europa krijgen omdat het land en de islam, de dominante religie, deel uitmaken van de Europese geschiedenis. De islam vormde volgens hem geen belemmering voor toetreding, ook omdat die in Turkije divers en overwegend gematigd was en Turkije zich had ontwikkeld tot een stevige seculiere staat.

Wat klopte er niet aan deze argumenten?

'Mijn fout betreft niet zozeer mijn argumenten. Die gingen vooral over het principiële punt of een seculier democratisch land met een bevolking van overwegend moslims bij de EU kan horen. Mijn antwoord was ja en is dat nog steeds. De fout zit vooral in de voorspelling voor de toekomst.

'Mijn inschatting was dat Turkije zich in de richting van Europa zou blijven bewegen. Die had te maken met het feit dat de AK Partij tussen 2002 en 2004 bergen werk verzette om honderden, honderden wetten aan te nemen die Turkije dichter bij Europa brachten. Op het gebied van mensenrechten, vrijheid van meningsuiting, rechten voor minderheden, geloofsvrijheid. Het is nu misschien moeilijk te geloven, maar het AKP-programma was liberaal en pro-Europees. En Erdogan zei in zijn toespraken dat hij de verschillen tussen groepen in Turkije wilde overbruggen. Veel liberalere Turken stemden toen ook op de AKP. Om al die redenen dacht ik dat de koers naar een moderne rechtsstaat echt onomkeerbaar was.

'Maar ik moet constateren dat het bijna diametraal de andere kant op is gegaan.'

Erik-Jan Zürcher. Beeld Nederlandse Freelancers
Erik-Jan Zürcher.Beeld Nederlandse Freelancers

En dat gebeurt onder leiding van een partij, diezelfde AK Partij, die wordt geleid door zeer conservatieve moslims. En toch blijft u zeggen: de islam is geen belemmering.

'Erdogan benadrukt het islamitische karakter van Turkije. Dat doet hij omdat hij er op een gegeven moment voor heeft gekozen zijn positie te verdedigen door zijn kernaanhang te vergroten, en niet door bruggen te slaan naar andere groepen. Door bijvoorbeeld alcoholverkoop moeilijker te maken laat hij zien dat hij een echte voorvechter is van de conservatief-religieuze bevolkingsgroep is. En dat hij aan de touwtjes trekt, en niet de seculiere elite. Maar dat maakt de Turkse islam niet het probleem. Het probleem is het ontstaan van een autoritair regime, dat religie politiek gebruikt, dat wel. Maar dat gebeurt niet alleen met de islam, kijk maar naar Poetin.'

We kunnen toch wel stellen dat de Turkse politieke islam een probleem is? En een belemmering voor toetreding tot de EU, in ieder geval op dit moment?

'Erdogan en zijn AKP zijn zeker een belemmering voor toetreding tot Europa. Maar ik zou het geen politieke islam noemen. Dat vind ik bewegingen die echt een islamitische staat willen stichten. Dat is hier niet het geval. Dit is politiek die de islam gebruikt. En niet alleen de islam, in het denken van Erdogan is zijn anti-westerse, nationalistische houding minstens zo belangrijk. En het hameren op zijn leiderschap. Hij houdt de bevolking voor dat hij degene is die hen beschermt tegen gevaren en dat die gevaren uit het Westen komen. Een groot deel van de bevolking gelooft daar ook in. Dat leidt natuurlijk tot een afdrijven van Europa. Erdogans maatregelen én zijn ideologie maken het land incompatibel met Europa.'

Veel seculiere Turken waarschuwden dat het niet goed af zou lopen. In de tijd dat Zürcher Turks EU-lidmaatschap - en daarmee verdere democratisering en een minder grote rol van het leger bepleitte - zeiden zij: trap er niet in, de AKP gebruikt de democratie en Europa alleen om aan de macht te komen en de seculiere elite en het leger weg te krijgen. Zürcher deed dat af als 'bekrompen bangmakerij'.

'Ik ben er niet zo zeker van dat het een vooropgezet plan was', zegt hij nu. 'Dat kun je ook nooit bewijzen, dan moet je in het hoofd van Erdogan kijken. Maar ik vind wel dat ik de waarschuwingen van die seculieren veel serieuzer had moeten nemen.'

Erdogan. Beeld afp
Erdogan.Beeld afp

Veel seculieren pleitten er toen voor het leger als buffer te behouden, om de invloed van de islam in de politiek en de samenleving te beperken. Daar was u tegen. Nu niet meer?

'Ik denk niet dat dat het goede antwoord is. Een politiek systeem onder voogdij van het leger is net zo goed niet-Europees. Maar dat democratie en het toetredingsproces ook een middel konden zijn en niet het doel, dat heb ik absoluut onderschat.'

Had dat ook te maken met wensdenken?

'Ik denk het wel, ja. Turkije was in de jaren negentig een land met een torenhoge inflatie, met enorme corruptie. In 1995 kwam er een fundamentalistische regering aan de macht, die in '97 door een coup gedwongen werd tot aftreden. Na de eeuwwisseling was de hoop heel sterk dat Turkije een nieuw begin kon maken.'

En daar kwam 9/11 nog bij.

'In een tijd waarin radicale moslims de oorlog aan het Westen verklaarden, was de AKP natuurlijk een heel hoopvol voorbeeld. Je had een vrij gekozen regering van democratische moslims die op de liberale markteconomie gericht waren. Dat bood een enorm aantrekkelijk alternatief voor de theorie van de clash of civilizations. Dat heeft zeker meegespeeld.'

Van het islamitisch-democratische mirakel uit 2002 is veertien jaar later geen schim meer over. De kern van de AKP werd en wordt gevormd door islamitische activisten, met een verleden in islamistische partijen. Maar er waren ook groepen die gewoon conservatief, meer nationalistisch of liberaal waren. In 2002 waren die laatsten nog volop zichtbaar.

'Met de jaren is Erdogan als stemmentrekker een veel grotere rol gaan spelen. Dat heeft hem in staat gesteld die partij naar zijn hand te zetten. De economie deed het ook goed, en in Europa juist niet. Dat heeft er allemaal toe bijgedragen dat die Europees gezinde, liberale koers uit beeld is geraakt. Het is langzamerhand verschoven naar een conservatievere politiek. En dat werkt. Ook omdat je met het huidige kiesstelsel in de praktijk aan 40 procent van de kiezers genoeg hebt om aan de macht te blijven.'

Erdogan is niet bezig om Turkije om te bouwen tot een islamitische staat, zoals de ayatollah's in Iran. Maar Zürcher gelooft wel dat hij de staat gebruikt om de samenleving flink te verbouwen.

'De normen van conservatieve moslims worden steeds meer tot de algemene norm verheven. En daar hoeft hij de wet niet eens voor te veranderen. Zijn greep op de staat en het land is zo groot dat veel mensen zich wel moeten conformeren. Als je een baan wilt bij de staat, kun je maar beter zorgen dat je vrouw een hoofddoek draagt, dat je meedoet aan het vasten en in het openbaar geen alcohol drinkt. Kijk ook naar de media, die maken vaak deel uit van grotere bedrijven die opdrachten uitvoeren voor de staat. Die zijn in de praktijk monddood gemaakt.'

En wie niet luistert wordt keihard aangepakt en voor de rechter gesleept. 'Bij iedere uitdaging, bijvoorbeeld door de jongerenprotesten over het Gezipark en de islamitische Gülen-beweging, reageert Erdogan agressiever. Hij polariseert doelbewust om zijn aanhang te consolideren. Daarom heeft hij het conflict met de Koerden ook weer op scherp gezet.'

Precies deze strategie zorgt ervoor dat Europa er straks een probleem bij heeft. Hoewel voorspellen hem slecht is bekomen, durft Zürcher deze nog wel aan: het vluchtelingenakkoord gaat straks 'de prullenbak in'.

'Hij zal absoluut weigeren om de antiterrorismewetgeving te versoepelen, zoals Europa wil. Deels omdat hij er zelf niet in gelooft. Hij heeft de pest aan Europa, om het maar even simpel te zeggen. Maar hij wil zeker niet dat het beeld ontstaat dat hij onder druk van Europa de interne veiligheid op het spel zet. Hij is de sterke man die stabiliteit zal brengen, onder andere door een keiharde strijd tegen het terrorisme. En als hij die wet niet aanpast komt er geen visumvrij reizen, de hoofdprijs die Davutoglu binnen had gehaald. Dus daarom denk ik dat die hele deal nu gaat ontrafelen.'

U vindt nu dat we moeten stoppen met onderhandelingen over Turks lidmaatschap. Maar kan dat wel?

'Waarom niet?'

Omdat we Turkije nodig hebben, kijk maar naar de vluchtelingen.

'Nee, het vluchtelingenprobleem is een Europees probleem. Dat moeten wij oplossen. Europa moet zijn grenzen bewaken. En een goed systeem voor toetsing en opvang van vluchtelingen organiseren. Dat kun je niet bij Turkije leggen. Dat is een volkomen fout inzicht, ridicuul.

'Dat betekent niet dat je geen zaken met Turkije moet doen. Je moet ook zaken met Rusland doen, en China, zelfs met Saoedi-Arabië. Je moet het alleen niet doen vanuit een veronderstelling dat Turkije op weg is een Europees land te worden. Dat denk je van Rusland en Soedi-Arabië ook niet.'

Maar u zei altijd: het doel van het lidmaatschap zorgt ervoor dat je invloed kunt hebben op Turkije.

'Ja, maar die wortel werkt niet meer. Als Turkije de wens heeft om lid te worden dan heb je daar een drukmiddel. Maar voor Erdogan en zijn groep heeft dat geen enkele prioriteit meer.'

Waarom zegt Erdogan eigenlijk nog dat hij wil dat Turkije EU-lid wil worden?

'Het is een politiek middel, een kaart in het pak, bruikbaar bij onderhandelingen.'

Heeft Europa iets te winnen bij het opblazen van de onderhandelingen?

'Ja, ik denk het wel; omdat daarmee helder wordt gemaakt wat eigenlijk Europa is. De veronderstelling dat de EU een waardengemeenschap is, is nu al heel shaky. Dat hebben die opvolgende crises wel duidelijk gemaakt. We hebben al problemen met Orbán in Hongarije, met de nieuwe Poolse regering, we kijken met argwaan naar Oostenrijk. Dus het is al een hele klus voor de bestaande EU om duidelijk te krijgen op welke normen en waarden die gebaseerd is. Ik denk dat we onszelf een dienst bewijzen door te zeggen: Turkije, zoals het zich nu ontwikkelt, is een groot en belangrijk land waar we mee moeten dealen, maar net zo min als Rusland is dit een land dat past binnen Europa als waardengemeenschap.'

Dat zal spanningen opleveren met Ankara, of zijn er ook voordelen?

'Gek genoeg misschien wel. Er moet nu voortdurend worden vastgesteld dat het niet goed gaat. De rapportages van het Europees parlement worden elk jaar negatiever. Maar dat is zo omdat het uitgaat van de verwachting dat Turkije Europeser zou worden. Daar ben je dan van af, dat zou de relatie op een vreemde manier ontlasten.'

Denkt u dat Turkije zich ooit wel in Europese richting zal ontwikkelen?

'Binnen een redelijk afzienbare termijn is dat onwaarschijnlijk. De verdeelde oppositie vormt geen bedreiging. De AKP is ook niet uiteengevallen. Oud-president Abdullah Gül is op een zijspoor gezet, maar hij daagt Erdogan niet uit omdat hij zich kansloos weet. Premier Davutoglu is op een vernederende wijze aan de kant gezet, maar hij benadrukt alleen maar zijn loyaliteit aan Erdogan. Het is een sombere conclusie, maar op afzienbare termijn is er geen alternatief voor dit Turkije.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden