Europa moet een bewuste alliantie van veiligheid, waardigheid én schoonheid zijn

De mens wil niet alleen welvaart, maar ook zingeving, betoogt Jonathan Holslag. Neem hem zijn hunkering naar een hoger doel af, en hij wordt cynisch of opstandig.

Beeld getty

Kunnen wij Europeanen een wedergeboorte beleven, zonder ons eerst door nieuwe middeleeuwen heen te moeten slepen? Dat is de vraag die me nu enkele jaren door het hoofd spookt. Misschien vond u dat ik in de voorbije essays die vraag met te veel dramatiek stelde en in mijn somberheid over de wereld overdrijf. Laat me daarbij meteen opmerken dat ik me die bedenking ook vaak zelf maak. En toch, hoe harder ik zoek naar argumenten die mijn bezorgdheid ontkrachten, hoe meer zij werd bevestigd.

Ik zie vier grote trends. Ten eerste is er de toenemende onrust als gevolg van de kenterende machtsbalans. Vaak wordt tegen me gezegd dat de afname van macht slechts relatief is en dat de voorspoed van het ene land niet noodzakelijk een verslechtering betekent voor het andere. 'Het is geen zero sum game', heet het dan. Tja, ik heb de voorbije weken in de Balkan en Oost-Europa aan den lijve nog eens kunnen vaststellen dat landen ook nog steeds achteruit kunnen boeren. Het werkelijke inkomen in Oekraïne, Bosnië, Servië en Rusland ligt zo nog steeds 20 tot 30 procent lager dan in 1990. En dat fenomeen blijft niet beperkt tot de voormalige Sovjet-Unie. Ook in West-Europa neemt de koopkracht af.

Dat heeft voor mij ook te maken met een tweede trend: het afzwakken van de economische groei. Economen stellen graag dat de cake dankzij de globalisering voor ons allen steeds groter wordt. Dat is zo, maar de cake wordt ook steeds luchtiger. Kijken we naar het bbp, dan is de welvaart sinds 1990 veel harder gegroeid in vergelijking met de periode tussen 1970 en 1990. Trek je daar de inflatie echter vanaf, dan blijft er van dat verschil al veel minder over. Ga je na wat een gemiddelde aardbewoner er uiteindelijk aan overhoudt, dan is de welvaartstoename sinds 1990 significant kleiner geworden en is vooral ook de toename in formele banen wereldwijd verminderd. Meer groei dus, maar in verhouding minder tastbare baten.

Is het dan verwonderlijk dat ruim de helft van de respondenten in een recente wereldwijde peiling door onderzoeksbureau PEW ontevreden is over de toestand in hun land? Die ontevredenheid zal verder groeien door een derde trend: schaarste. Opnieuw, met al onze kennis en technologie zou er eigenlijk geen schaarste mogen zijn. Veel kennis wordt evenwel te traag in oplossingen omgezet. Daardoor zal de strijd om grondstoffen het komende jaar meedogenloos blijven en dreigt bevolkingsgroei de zeer kwetsbare leefomgevingen in Afrika, het Midden-Oosten en Zuid-Azië verder te ontwrichten. Dat zal leiden tot meer migratiedruk en competitie om banen in de steden.

Een vierde trend is de groter wordende kloof tussen slimme technologie en achterlijke samenlevingen. We slagen er, bij wijze van spreken, met uiterste nauwkeurigheid in om atomen te herschikken, maar niet om stipt openbaar vervoer te organiseren. Het een sluit het andere niet uit, maar we zijn te zeer gaan geloven dat alle vooruitgang technologisch moet zijn, terwijl vooruitgang toch eerder een zaak blijft van hoe we de samenleving inrichten en de mate waarin we ons zelf met al onze capaciteiten in die samenleving kunnen ontplooien. Verder blijven we ook slecht in het omzetten van efficiëntiewinst als gevolg van automatisering in nieuwe kansen om met de vrijgekomen middelen onze samenleving te verstevigen. Technologische vooruitgang zonder maatschappelijke vooruitgang maakt van mensen een passieve massa die de verandering ondergaat.

Die evoluties gecombineerd dragen bij tot een vijfde trend: de neiging tot protectionisme en conservatisme. In beide gevallen gaat het om een poging te houden wat je hebt zonder zelf te veranderen. De een schaart zich achter een anti-immigrantenpartij, de ander achter een stakingsgretige vakbond, een derde achter een zoveelste kaasschaafpoliticus en weer een ander achter een sterke leider als Vladimir Poetin of Tayyip Erdogan. De bezorgdheden zijn vaak terecht, maar, onze eigen verantwoordelijkheid én onze eigen rol bij de oplossingen worden zoveel mogelijk geminimaliseerd. We zijn langzaamaan opnieuw in de loopgraven aan het kruipen en daar komt vroeg of laat gedonder van.

Verbrokkeling

Ik blijf erbij dat nieuwe handelsoorlogen en gewapende conflicten tussen staten de komende decennia zeer waarschijnlijk worden. Of dat nationalisme en geweld de staten ook zullen redden, is de vraag. Als de trends doorzetten, zullen meer en meer staten, groot en klein, intern verbrokkelen in kleinere regio's of megasteden met telkens een eigen achterland. Laat daar nieuwe volksverhuizingen als gevolg van armoede en klimaatverandering op los, of religieuze spanningen, en u krijgt een idee hoe de nieuwe middeleeuwen eruit kunnen zien.

De belangrijkste hoop die ik blijf putten uit deze analyse is dat juist Europa het zich niet kan veroorloven als een weekdier in zijn schelp te kruipen. In de huidige wereld is het gewoon lachwekkend, de idee dat Europese dwergstaten zich opnieuw achter hun vlag en volkslied kunnen gaan verstoppen, laat staat dat zij zich kunnen verschansen in hun afbrokkelende tempels van welvaart. De enige kans die we hebben, is onze samenleving her uit te vinden. Beetje bij beetje begint dat te dagen bij burgers. Overal in Nederland en elders in Europa ontluiken burgerbewegingen voor betere samenlevingen. Ondernemers praten nu oprecht over het einde van het economische model en de noodzaak van een beter. Zelfs academici komen schuchter hun ivoren toren uit.

Een aantal denkfouten staat echter nog steeds in de weg, niet in het minst de volgende vervelende redenering: Europa is belangrijk, dus moeten we de euro redden, dienen overheden op dieet te gaan en moeten burgers de tering naar de nering zetten. Vindt u het gek dat die burgers dan hun vertrouwen in de politiek verliezen? Elke politieke organisatie, ook Europa, is slechts een middel om een doel te bereiken en als het doel niet meer duidelijk is, dan zal ook dat medium verdwijnen.

Zingeving, daar draait het om, ook in de politiek, en daarbij staan u en ik centraal. Dat brengt ons bij een tweede denkfout. U en ik willen doorgaans meer dan welvaart alleen. Net zoals de profeten van de welvaartsstaat na WO II, gaan sommigen er nog steeds van uit dat als je mensen een basisloon, voldoende vrije tijd en een iPad geeft, het wel goed zal komen, maar niets is minder waar. Eigenlijk willen we allemaal een beetje universele mens zijn, onze boterham verdienen, jazeker, maar dat vooral op een betekenisvolle manier doen, gevarieerd ook, met ruimte voor creativiteit én ook veel erkenning.

Als ik er de talrijke studies over geluk op na lees, dan lijkt mij de conclusie dat de mens, als hij de kans krijgt, zich gemakkelijk laat afglijden in een situatie van passief genot, maar stiekem steeds hunkert naar een hoger doel. Neem mensen die missie af en ze worden cynisch of opstandig. Denk maar aan de middenklasser die zich verbitterd keert tegen het de welvaartsstaat, de blanke onderklasse die zich keert het migrantenprofitariaat, en de migrant die vol wrok de decadentie van de Europese samenleving op de korrel neemt - letterlijk soms.

Basiskansen

Het gaat niet alleen om vrije tijd, maar ook om vreugdevolle tijd, of we die nu op het werk of thuis doorbrengen. Het gaat niet om basisinkomen, maar basiskansen. Als je welvaart wilt genieten, moet je ook de aspiratie hebben om aan de welvaart bij te dragen. Als je schoonheid wilt proeven, moet je ook de ambitie hebben om schoonheid voort te brengen. Als je comfort wenst, draag dan bij aan het comfort van anderen. Wil je voor je vakmanschap erkend worden, doe dat dan ook voor anderen.

Samenleven kan pas als we opnieuw samen dromen. Wollig? Ooit bij stil gestaan waarom het sexy is te dromen van een expeditie naar de maan of een reis naar een mooi oord in den vreemde, maar niet om ons te verbeelden hoe we van onze eigen plek iets mooiers kunnen maken? Eigenlijk hebben we niets minder nodig dan een 3D-model van de ideale samenleving, een beetje als die van de humanisten, een bouwplan met tastbare zaken als steden en landschappen en ontastbare weefsels als onderwijs, cultuur en schoonheid. En, neen, we hoeven dat heus niet als Le Corbusier te gaan neerplanten. Het gaat om krijtlijnen, niet om een blauwdruk. Voor mij mag de volgende Steve Jobs een visionaire filosoof over verstedelijking zijn en de volgende Bill Gates een verkeersdeskundige die onze fileknoop ontwart.

Dan komen natuurlijk de praktische vragen aan bod. Hoe organiseren we dat bouwproject en hoe maken we het betaalbaar? In de vorige essays pleitte ik voor efficiënte overheden die ook voorkomen dat onze samenleving de capaciteit om zelf te dromen verliest door afhankelijk te worden van ingevoerde fossiele brandstoffen en andere strategisch belangrijke zaken, een overheid die de financiële sector inricht op een wijze die aanzet om goed te investeren, die een kader schept waarin de kansen in het bouwproject rechtvaardig worden verdeeld en burgers aanmoedigt het beste van zichzelf te geven, een overheid die de markt beheert op een manier dat zij die het meeste bijdragen aan het bouwproject ook het meest worden beloond.

Uiteindelijk belanden we dan weer bij Europa. Europa heeft steeds kracht geput uit zijn diversiteit en dat moet meer dan ooit aangemoedigd worden. Een zekere wrijving is zelfs nodig om samenlevingen scherp en innovatief te houden. Ik geloof niet in een Europa van praktische oplossingen en kleingeestige regeltjes. Wie heeft daar een boodschap aan? Ik geloof in een Europa van grote waarden, waarbinnen landen, regio's, steden en dorpen kunnen floreren, maar front vormen tegen gemeenschappelijke dreigingen. Europa moet opnieuw een bewuste alliantie van veiligheid, waardigheid én schoonheid zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden