Analyse

Europa kijkt gespannen naar Nederlandse verkiezingen: zet populistische revolte door?

Woensdag is N-day in Europa. In alle hoofdsteden kijkt men gespannen toe of Nederland na Groot-Brittannië en Amerika het volgende land wordt waar de populisten zegevieren en mogelijk een bruggenhoofd slaan naar de rest van het continent. Of zal Nederland zich ontpoppen als golfbreker, waarbij de traditionele politiek voorkomt dat de populistische revolte na de Angelsaksische wereld ook de bestaande orde op het Europese vasteland op haar kop zet?

Beeld anp

Dat Nederland voor het moment een sleutelrol in Europa vervult, is niet zonder ironie. Binnen de Europese Unie was het van oudsher de trouwste bondgenoot van de Amerikanen en Britten. Altijd hield het zijn oog gericht op de zee en stond het met de rug naar het continent, dat ten diepste werd gewantrouwd. Nu echter is Nederland veranderd in Europa's vooruitgeschoven post.

De verkiezingen van woensdag worden alom gezien als de eerste test voor de werkelijke electorale kracht van de Europese populisten. Alle gevestigde politici, of het nu in Berlijn, Parijs of Brussel is, hopen dat uitgerekend het Atlantisch-georiënteerde Nederland zal fungeren als dam tegen de continentale geestverwanten van Trump en de Brexiteers. Houdt de Hollandse verdedigingslinie het, dan is dat een opsteker voor met name Frankrijk en Duitsland, waar in april en september verkiezingen zijn.

Politieke thriller

Nooit eerder mochten Nederlandse verkiezingen zich in zoveel belangstelling van buitenaf verheugen. Het land werd binnenste buiten gekeerd door de internationale pers. Dat heeft natuurlijk te maken met het feit dat Nederland het spits afbijt in een cruciaal verkiezingsjaar voor drie oprichtersstaten van de EU. Maar wat ook meespeelt is de radicalisering van het electoraat in de westerse democratieën.

Lang ging het in de politiek om de smalle marges, een onsje meer, een onsje minder. Tegenwoordig, in dit populistisch tijdsgewricht met de sociale media als vlammenwerpers, is de politiek een hartstochtelijke strijd geworden, waarin vraagstukken al snel een ogenschijnlijk existentiële lading krijgen. Alles moet anders. Trump wil de totale vernietiging van het establishment. De Britten kozen voor de Brexit, een totale breuk. Marine Le Pen heeft het in Frankrijk over een Frexit. Geert Wilders over een Nexit. De politiek verloopt bij de populisten niet meer langs lijnen van geleidelijkheid, maar draait om revolutionaire veranderingen.

Als vervolgens de populisten hoog scoren in de peilingen, dan verandert het verkiezingsverhaal vanzelf in een politieke thriller. Het verklaart waarom de Nederlandse verkiezingen zoveel buitenlandse aandacht genereren. Niet dat Wilders heel veel kans wordt toegedicht op het premierschap. Maar als zijn PVV de grootste wordt, zal dat de Nederlandse politiek behoorlijk kunnen ontwrichten, zeker als het veld met de gevestigde partijen ook nog eens sterk versplinterd raakt.

De stemmer aan zet

De grote vraag is nu wat de Nederlandse kiezer woensdag het zwaarst zal laten wegen. Hoe reageert hij of zij op het reëel existerende populisme in het Amerika van Trump en het Groot-Brittannië van de Brexit? Het kan zijn dat de voorbeelden uit de praktijk aanstekelijk werken voor kiezers die snakken naar politici die naar hen luisteren en doen wat is beloofd. Het kan ook zijn dat kiezers juist worden afgeschrikt door de chaos en de onzekerheid waarmee het daadwerkelijk uitvoeren van de beloften tot dusver gepaard is gegaan.

Europa zal woensdag de uitslagen op de voet volgen. Door globalisering en Europese integratie is de onderlinge verwevenheid tussen staten zo groot geworden dat verkiezingen in andere landen voor velen ook een beetje binnenlandse verkiezingen zijn geworden. Valt het in Nederland tegen voor de gevestigde politiek, dan dreigt er instabiliteit in een kernstaat van de EU, met alle besmettingsgevaar van dien voor de rest van de Unie. Valt het mee, dan zullen de leidende politici in Berlijn, Parijs en Brussel opgelucht ademhalen bij het afslaan van de eerste aanval. Zij zullen hopen dat dit een gunstig voorteken voor de rest van het verkiezingsjaar.

Lees meer over populisme in Europa

Hoe andere landen verslag doen van de opkomst van 'de Nederlandse Trump'
Met Geert Wilders als hét voorbeeld voor de Europese opmars van het populisme, staat Nederland ineens vol in de schijnwerpers. Hoe kijkt de buitenlandse pers naar ons? (+)

Rechts-populistische partijen vinden elkaar alleen in afkeer
Rechts-populistische partijen in Europa zijn tegen de euro en tegen immigratie. Maar hun economische programma's lopen verder wijd uiteen. Dat schept verwarring: want waarvoor kiezen Wilders-stemmers woensdag eigenlijk? (+)

'Ik ben somberder over Rutte dan over Wilders'
Het rechts-radicale geluid domineert in het politieke debat, constateert politicoloog en populismekenner Cas Mudde. Niet vanwege de enorme aanhang, maar omdat er nauwelijks een positief liberaal-democratisch geluid tegenover staat. (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden