Europa, ken uw duister verleden

De Europese eenwording is geen luxe waarvan we naar believen een onsje meer of minder kunnen nemen, maar een bittere noodzaak voor een continent dat vrijwel identiek was aan oorlog....

DE Economische en Monetaire Unie (EMU) staat ter discussie. Pro-Europeanen zoals ik worden nauwelijks ontmoedigd door de toenemende oppositie. Integendeel: wij zijn zelfs blij met de voortdurend luider wordende kritiek. Bij zo'n historische beslissing hoort een krachtige publieke discussie. Noch de monetaire eenheid, noch de politieke eenwording van Europa kan tot stand komen als zij als louter technocratische projecten van bovenaf worden opgelegd. Het feit dat bondskanselier Helmut Kohl dit niet heeft begrepen, zou wel eens zijn ernstigste politieke fout kunnen blijken te zijn.

De meest controversiële kwestie in het huidige monetaire debat is echter van politieke aard. Voorstanders van een volledige Europese eenwording, waaronder ikzelf, hopen dat invoering van een monetaire unie en van de euro een politieke impuls zal geven aan de totstandkoming van een geïntegreerd Europa. Aan de andere kant zijn de tegenstanders juist bang voor zo'n onomkeerbare impuls.

Voor de eerste keer in de geschiedenis zullen onafhankelijke staten een centraal deel van hun nationale soevereiniteit delegeren aan een Europees instituut. De centrale instellingen zullen het politiek beleid van de lidstaten in belangrijke mate kunnen beïnvloeden. Wie weigert dit te accepteren, moet zich wel met hand en tand verzetten tegen de economische en monetaire eenheid. Voor anderen echter, is de zich voltrekkende revolutie een belofte voor de toekomst.

Als deze monetaire eenheid eenmaal is bereikt, kan de volledige politieke eenwording van Europa - en daarmee de afschaffing van de soevereine natiestaten (die ik absoluut noodzakelijk acht) - nog nauwelijks worden tegengehouden.

Als reactie op de groeiende Euroscepsis vragen velen zich af of de lidstaten er wel verstandig aan doen hun reeds intensieve samenwerking verder uit te breiden. Kan de verdere integratie niet beter in de ijskast worden gezet zolang veel Europeanen zich er onbehaaglijk bij voelen? De gedachte hierachter is wellicht dat de maximaal haalbare eenheid al is verwezenlijkt, en dat verdere integratie de bestaande verworvenheden alleen maar ondermijnt.

Wie deze mening is toegedaan, gaat echter voorbij aan de bittere historische ervaringen die de basis vormen van de Europese eenwording. Zoals het Midden-Oosten niet valt te begrijpen zonder de religieuze context daarbij te betrekken, kan Europa ook niet los van zijn geschiedenis worden gezien. En die geschiedenis wordt in belangrijke mate gekenmerkt door conflicten, schisma's en bloedige (burger-) oorlogen.

Hoe bepalend dit verleden soms nog is voor de hedendaagse reflexen van Europese staten, bleek bijvoorbeeld tijdens de burgeroorlog in het voormalige Joegoslavië, toen de regeringen van Duitsland en Oostenrijk hun oude loyaliteiten volgden, en de Kroaten steunden, terwijl Parijs en Londen lange tijd sympathie zijn blijven voelen voor de Serviërs. De scheidslijnen van het verleden lopen nog dwars door Europa.

In feite is de Europese eenwording het resultaat van wat wel de Grote Europese Oorlog van 1914 tot '45 wordt genoemd. Om precies te zijn, kwam er pas een einde aan deze oorlog met de val van de Muur in 1989. De Europese eenwording is de vreedzame reactie van de belangrijkste West-Europese mogendheden op de zelfvernietiging in de eerste helft van de twintigste eeuw.

Wie deze historische aanleiding van de Europese eenwording vergeet of onderschat, zal de absolute noodzaak van dit proces evenmin begrijpen. Noch zal hij - als dit proces mislukt - de nieuwe gevaren zien. De cruciale keuze is of terugkeer naar een Europees machtsevenwicht, of eenwording. Van allebei een beetje werkt economisch en politiek op de lange termijn niet.

De kwestie van de Duitse macht speelt hierbij een zeer belangrijke rol. Tegenwoordig is Duitsland niet langer het voornaamste gevaar voor de Europese politieke orde. Het land heeft internationaal erkende grenzen, en maakt geen territoriale aanspraken meer - een novum in de Duitse geschiedenis.

Toch blijft dit verenigde Duitsland de gevangene van zijn eigen geografische ligging en van zijn strategische mogelijkheden. Kort gezegd zal het land in verband met zijn latente hegemonie binnen Europa altijd verdacht blijven, en zal het zelf de verleiding van de macht moeten weerstaan.

Wat zou de positie van Duitsland echter zijn indien de eenwording van Europa binnen afzienbare tijd zou mislukken? Wat zou er gebeuren als er een generatie Duitsers aan de macht kwam die van dit historische doel van Europese eenwording zou afwijken teneinde een beleid van nationaal belang te voeren?

Als het proces van Europese eenwording stagneert, worden de daaruit volgende conflicten niet langer via machtspolitiek of zelfs met legers uitgevochten, maar in de economische arena. De Duitse mark zal dan wellicht als de centrale Europese munt uit de strijd komen, en het is de vraag of dat de bedoeling is van de Britse en Franse Eurosceptici.

De Europese volkeren zullen een politiek en economisch zeer hoge prijs moeten betalen voor de herrijzenis van de aloude natiestaat. In de eenentwintigste eeuw, het tijdperk van de globalisering, zullen er op de internationale markten machtige concurrenten te vinden zijn. Een Europa dat verdeeld is in aparte natiestaten die zich bezighouden met onderlinge economische en politieke wedijver, raakt sowieso achterop. Dit kan zeer negatieve gevolgen voor de sociale en democratische stabiliteit van het continent hebben.

De huidige controverse over de monetaire eenheid laat duidelijk zien dat er geen bereidheid bestaat om de weg naar volledige eenwording te blijven volgen zolang het democratisch tekort van Europa niet is weggewerkt. En beduidende vorderingen op dat vlak kunnen pas worden gemaakt als er ook gewerkt wordt aan een Europese grondwet. Europa heeft geen bestaansgrond als het niet meer wenst te zijn dan een economische en technocratische onderneming.

De toekomstige politieke structuur van een verenigd Europa dient gebaseerd te zijn op een verdeling van soevereiniteit tussen Europa en de onafhankelijke natiestaten. Dit impliceert de noodzaak voor hechtere institutionele en persoonlijke banden tussen de Europese en nationale regeringen en parlementen.

Monetaire eenheid maakt een discussie over democratie en een Europese grondwet op zijn minst onontkoombaar indien men wil voortgaan op de weg die aan het eind van de Tweede Wereldoorlog is ingeslagen door de grondleggers van de Europese gedachte. Gezien de alternatieven die onze geschiedenis ons biedt, zie ik geen betere oplossing voor Europa en voor de deelnemende naties.

Joschka Fischer is fractievoorzitter van de Groenen in de Duitse Bondsdag.

Los Angeles Times Syndicate.

Vertaling Duck Obbink.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden