Europa in het tijdperk-Trump: navelstaren kan niet meer

De tijd van het zenuwachtig anticiperen is voorbij, sinds vrijdag resideert Donald J. Trump in het Witte Huis. Velen mogen dat een benauwend idee vinden, en met goede reden, maar het zou onverstandig zijn om te blijven zwelgen in afschuw. Er zal een effectief antwoord moeten worden gevonden op Trumps denkbeelden en zijn manier van politiek bedrijven. Vooral voor Europa is dat dringend geboden.

'Trump ziet de Europese Unie vooral als een dubieuze Duitse onderneming' Beeld afp

Het uitstippelen van een gedragslijn begint met een correct begrip van waar Trump voor staat en hoe hij te werk gaat. Twee zienswijzen strijden om de voorrang.

Sommigen denken dat het allemaal niet zo'n vaart zal lopen als Trumps meest omineuze teksten doen vrezen. Ze wijzen op de befaamde checks and balances van het Amerikaanse staatsbestel. En ze stellen hun hoop op de mensen die hij heeft geselecteerd voor de kernposten in zijn kabinet.

Die hebben tijdens de hoorzittingen op Capitol Hill te kennen gegeven dat ze op cruciale beleidspunten (gedeeltelijk) van mening verschillen met de nieuwe president. Over het internationale klimaatakkoord, het Russische optreden op het wereldtoneel, het belang van de NAVO, de status van het nucleaire akkoord met Iran en zelfs over Israël.

Bovendien is Trump zelf niet altijd even consistent in zijn uitlatingen. Hij kan de NAVO een verouderd instituut noemen, om de organisatie even later toch te prijzen. En liet hij op de verkiezingsavond en bij zijn kennismakingsbezoek aan president Obama toch ook niet een kalmere, meer verzoenende kant van zichzelf zien? Op het moment dat ik dit schrijf, moet Trump zijn inauguratierede nog uitspreken. Het is zeer wel mogelijk dat die ook een gematigder toon heeft dan we van hem gewend zijn geraakt. Daar is de inauguratie bij uitstek de goede gelegenheid voor.

Verschuivingen

Maar laten we ons daar niet op verkijken. Al een aantal keren - na de voorverkiezingen, na de Republikeinse conventie, na zijn verkiezingszege - is voorspeld dat Trump definitief richting realisme zou koersen en zich presidentiëler zou gaan gedragen. Telkens is dat gelogenstraft, steeds hernam hij de rol van olifant in de porseleinkast. Die olifant zal in Washington ongetwijfeld de nodige tegenkrachten op zijn weg vinden. Maar bij uitstek het minst in de buitenlandse politiek: op dat punt is de armslag van de president duidelijk groter dan op binnenlands terrein.

Ik denk dan ook dat het verstandiger is om ervan uit te gaan dat er wel degelijk een tijdperk met een aantal grote verschuivingen aanbreekt. Op uitnodiging van de Atlantische Commissie was Matt Maier, een Republikeinse denktanker uit Ohio, afgelopen week in Nederland. Op spreekbeurten in Amsterdam en Den Haag zei hij dat twee dingen niet genoeg kunnen worden benadrukt: dat Trump bovenal denkt in termen van winnen en verliezen; en dat hij de meeste internationale verplichtingen ziet als een verliespost, die Amerika meer lasten dan lusten bezorgt.

Vanuit zijn drang om te winnen zoekt hij voortdurend de aanval, die hem een sterkere positie bij onderhandelingen moet opleveren, zoals hij dat gewend is in het zakenleven. Daarbij hoort ook een flinke dosis onvoorspelbaarheid. Het internationale politieke spel is voor hem een zero-sum game oftewel nulsomspel: tegenover de winst van de een staat het verlies van de ander.

Heilige huisjes

Heilige huisjes zijn er nauwelijks. Ook de NAVO en de Europese Unie, hoekstenen van de Amerikaanse buitenlandse politiek, moeten het ontgelden. Ooit klaagde Henry Kissinger als minister van Buitenlandse Zaken dat Europa geen collectief telefoonnummer heeft; Trump wil liefst zo veel mogelijk Europese telefoonnummers. Waar de EU voor andere Europese landen een strategisch middel is om Duitsland in te snoeren en een Berlijnse Alleingang te voorkomen, ziet Trump de Unie vooral als een dubieuze Duitse onderneming.

Hoe gaat Europa om met deze omslag, die het wereldtoneel een ouderwetser, om niet te zeggen: klassiek-Europees, aanzien geeft? Er zijn feitelijk nu twee hoofdrolspelers die de EU het liefst uiteen zien vallen: Trump en Vladimir Poetin.

Dat komt als een enorme schok voor een werelddeel dat zo lang heeft kunnen schuilen onder Amerikaanse paraplu, zijn eigen veiligheidsvoorzieningen (defensie, externe grensbewaking) ernstig heeft verwaarloosd en heeft afgeleerd geopolitiek te denken en handelen. En dat op een moment dat ook het EU-project als zodanig in de versukkeling zit. Maar één ding is zeker: navelstaren kan niet meer.

Paul Brill is buitenlandcommentator van de Volkskrant. Reageren? p.brill@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.