'Europa heeft immigranten hard nodig'

Duitsland heeft vier miljoen werklozen en haalt tienduizenden computer-experts uit India en Oost-Europa. Vreemd? Door de vergrijzing zijn nog veel meer immigranten nodig....

NEDERLANDSE ziekenhuizen willen Zuid-Afrikanen naar Nederland halen om te werken als verpleegkundige. Maar er is ook een tekort aan computerexperts. De Federatie van Nederlandse ondernemingen in de Informatietechnologie vraagt de minister van Sociale Zaken om een versoepeling van de immigratieprocedure voor IT'ers uit landen buiten de Europese Unie.

Zo komt in Nederland een discussie op gang die in Duitsland al een maand fel woedt: over de immigratie van hoogopgeleide buitenlanders. Oorzaak is het initiatief van bondskanselier Gerhard Schröder om naar Amerikaans voorbeeld enkele tienduizenden 'green cards' (tijdelijke werk- en verblijfsvergunningen) ter beschikking te stellen aan computerexperts uit India en Oost-Europa.

Duitsland heeft vier miljoen werklozen. Ook al zegt Schröder nog zo hard dat de computerexperts geen banen wegnemen maar juist nieuwe creëren, het initiatief is niet populair bij de Duitsers. De CDU gebruikt dat inmiddels voor een populistische verkiezingscampagne onder de leus 'Kinder statt Inder': tegen meer immigratie en voor de opleiding van Duitse computerexperts. Toch is iedereen het erover eens dat Duitsland en Europa zich fundamenteel zouden moeten bezinnen op de omgang met immigranten.

De Duitse denktank Bertelsmann-Stiftung, gefinancierd door de uitgever Bertelsmann maar politiek onpartijdig, pleit al jaren voor de invoering van een Europese immigratiewet. Twee weken geleden presenteerde Annette Heuser (29), politicologe bij de Bertelsmann-Stiftung, een rapport. Het bevat de aanbevelingen van Amerikaanse en Europese experts op migratiegebied.

- Wat vindt U van de 'Kinder statt Inder'-campagne van de CDU?

Dat is iets ongelooflijks. Die campagne gaat in tegen alle conclusies die de experts trekken. We hebben ons bij dit project twee jaar lang de vraag gesteld hoe je immigratiepolitiek positief kunt vormgeven. De eerste grondregel waar we op uitkwamen, is dat we het immigratie-debat zakelijker moeten voeren. Dat geldt in het bijzonder voor Duitsland, zeker als je kijkt naar de huidige discussie.

- Door de vergrijzing heeft Duitsland juist immigranten nodig, zeggen economen.

'Niet alleen Duitsland, maar alle landen van de Europese Unie en de Verenigde Staten. Als je de demografische statistieken bekijkt, blijkt dat de komende decennia alleen maar erger te worden. We hebben die arbeidskrachten nodig om onze economie draaiend te houden. De nieuwste studie van de VN is heel spannend, de getallen zijn krankzinnig. Duitsland heeft in de komende decennia ongeveer 487 duizend immigranten per jaar nodig om de werkende bevolking op het huidige peil te houden. Voor Italië is het nog meer. Daarom moeten we een gezamenlijke Europese oplossing vinden om de Europese Unie als global player fit te houden. Daar hebben we eenvoudigweg de eigen mensen niet voor.'

- Dan denken de Duitsers volledig in de verkeerde richting.

'Precies. Als een politicus zegt: we hebben vier miljoen werklozen, waarom hebben we nu nog tienduizend Indiërs nodig, dan denkt de gewone man in eerste instantie: dat klinkt logisch. Maar wie de cijfers en de achtergrond kent, moet inzien dat dit populistisch is. We kunnen het ons absoluut niet permitteren zo te praten als we ook maar iets van verantwoordelijkheid willen nemen voor de economische toekomst van Duitsland en Europa. We moeten deze demografische ontwikkeling en de positieve aspecten van immigratie voor onze samenleving sterker naar voren brengen.

'Immigratie is geen verlies. Het nut dat de immigrant voor het gastland heeft, moet in de publiciteit sterker worden benadrukt. Dat doen onze leiders maar zelden. Toch is dat de opgave voor iedere verantwoordelijke politicus, in Duitsland en de andere lidstaten van de EU. Als we erover praten, zoals in Lissabon, hoe we de Europese Unie fit maken om de uitdaging van de mondialisering aan te gaan, dan moeten we beslissen welke werknemers we binnenlaten in de Europese Unie. Maar in de slotverklaring van Lissabon staat daar geen woord over.'

- Ondanks het green-card-initiatief van bondskanselier Schröder gaat ook de SPD als regeringspartij deze kwestie uit de weg.

'Omdat de partijen bang zijn kiezers te verliezen, wordt het debat steeds weer afgebroken. Het thema laat zich nu eenmaal prachtig gebruiken. Maar we kunnen ons dat niet permitteren. Daarom moeten we dit debat zonder opwinding en zakelijk voeren, zonder dat we met ieder idee en voorstel onmiddellijk de publiciteit zoeken.'

- Wat vindt U van Schröders voorstel?

'Positief is dat het thema immigratiepolitiek eindelijk weer hoog op de agenda staat in Duitsland. Het tweede positieve aspect zou kunnen zijn dat we aan de hand van het voorbeeld van de computerexperts kunnen bewijzen dat immigratie te sturen valt. Maar het hele debat is enigszins ongelukkig, omdat de term green card hier niet hetzelfde betekent als in de VS. Daar kunnen mensen met een green card vijf jaar leven en werken. Daarna hebben ze het duidelijke perspectief staatsburger van de VS worden. In Duitsland moeten ze na drie tot vijf jaar het land verlaten. Zo hebben ze helemaal geen prikkel om naar Duitsland te komen. We moeten er eens van afzien altijd met tijdelijke oplossingen te komen. We hebben strategieën op de lange termijn nodig. Zo'n strategie zou voor Duitsland, maar op den duur ook voor heel Europa, een gemeenschappelijke immigratiewet kunnen zijn.'

- Waarom moet er volgens u een immigratiewet komen?

'We moeten inzien dat immigratie geen fenomeen is dat ooit weer voorbij gaat. Het zal er altijd zijn. We moeten ons afvragen hoe we dat constructief kunnen oplossen, hoe we er ook voor ons meerwaarde uit kunnen halen. Duitsland is de facto een immigratieland, en moet het ook de jure worden. Werkgevers die het benodigde personeel niet in Duitsland kunnen vinden, moeten de mogelijkheid hebben arbeidskrachten uit het buitenland te halen.

'Een immigratiewet heeft het voordeel dat er een einde komt aan de jungle van regels die nu bestaat. Voor de werkgevers is het Sisyfusarbeid zich door de bureaucratie heen te vechten. Dan verplaatsen ze hun bedrijf misschien liever naar het buitenland. Voor de immigranten is het onduidelijk op grond van welke criteria ze in aanmerking komen. In een soort grote schoonmaak zouden we kunnen vaststellen welke arbeidskrachten we eigenlijk nodig hebben in Duitsland. Naast duidelijker criteria moeten we de immigranten dan ook een betere integratie in het gastland bieden. En ze veel onbureaucratischer dan nu de mogelijkheid geven een bepaalde tijd in Duitsland te werken, dan weer terug te gaan, en daarna nog een keer te komen.'

- En wat zegt u dan tegen de mensen die zich zorgen maken over de vier miljoen werklozen? Zijn die opgegeven?

'Natuurlijk niet. Er wordt toch geprobeerd ze aan werk te helpen met omscholing. Als de werkgevers zeggen dat de Duitse werkloze computerexperts niet de benodigde kwalificaties bezitten, duidt dat op fouten in ons opleidingssysteem. Onze universiteiten zijn onvoldoende op de praktijk gericht. Werkgevers vertellen ons dat ze een tot anderhalf jaar nodig hebben om afgestudeerden na de opleiding klaar te stomen voor het werk dat ze moeten doen. Er moet een veel nauwere samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen komen.'

- Wat zijn de voordelen van een Europese immigratiewet?

'We hebben tijdens de Europese Raad in Tampere bepaald dat binnen vier jaar de asiel- en immigratiepolitiek van de EU-lidstaten moet worden geharmoniseerd. Optimaal zou het zijn als de landen het eens worden over gemeenschappelijke criteria voor asielzoekers en economische migranten. Want in feite hebben we binnen de Unie geen grenzen meer. Voor de gemeenschappelijke buitengrens moeten we bepalen wie in aanmerking komt voor politiek asiel en wie voor een werk- en verblijfsvergunning.'

- Hoe staan de kansen op meer samenwerking?

'We hebben in Tampere een eerste stap gezet. En er zijn zinvolle maatregelen, zoals Eurodac, het systeem dat de elektronische herkenning van vingerafdrukken mogelijk maakt. Zo kan een asielzoeker het na een afwijzing niet nog eens in een ander land van de Unie proberen.'

- Dus u bent voor een strengere controle van de grenzen?

'We moeten het oude sprookje uit de weg ruimen dat strengere controle betekent dat hulpbehoevenden niet meer worden opgenomen. We bouwen geen muur om Europa. Strengere controle is niet alleen in het belang van de Europese landen, maar ook in het belang van de politiek vervolgden. Als duidelijk wordt gesteld wie recht heeft op asiel, kan die onheilzame discussie over economische vluchtelingen in de kiem worden gesmoord.'

- Minister Schily van Binnenlandse Zaken zegt dat 97 procent van de asielzoekers economisch vluchteling is.

'Dat soort uitspraken gaat terug op de huidige onduidelijkheid. In een immigratiewet zou een veel duidelijker onderscheid kunnen worden aangebracht tussen economische en politieke vluchtelingen. We moeten niet de hele tijd asielzoekers en immigranten op één hoop gooien. Asielzoekers komen op grond van volledig andere criteria naar Duitsland dan hooggekwalificeerde immigranten of mensen die in hotels komen werken. Asielzoekers moeten gescheiden worden behandeld, daar kunnen we ook geen quota voor invoeren. Dat zou in tegenspraak zijn met de vluchtelingenconventie van Genève van 1951, en die moeten we als basis houden.'

- Waarom wordt juist in Duitsland het debat zo emotioneel gevoerd?

'Wat we in Duitsland dringend nodig hebben, is een discussie over de immigratiepolitiek die boven de partijen uitgaat. Dan zouden de politici eindelijk de kleine man eens kunnen voorhouden dat we de immigratie zelf moeten vormgeven.'

- Is het typisch Duits om tegen buitenlanders te zijn?

'Dat denk ik niet. We hebben in ons project gezien dat immigratiepolitiek in alle lidstaten van de Europese Unie een zeer emotioneel thema is. Kijk maar naar Frankrijk, met het Front National, daar heb je dezelfde populistische geluiden als bij ons. In Spanje ook. In Nederland zijn ook problemen, vooral in de grote steden, waar de werkloosheid bij de Marokkanen 30 tot 40 procent is.'

- Maar bij ons zou het CDA of de VVD nooit zo'n leus lanceren.

'We zullen in Duitsland onzakelijke uitingen horen zolang we het thema niet open aangaan. Toch geloof ik niet dat vijandigheid tegen buitenlanders een typisch Duits fenomeen is. We weten dat in Duitsland dit soort zaken terecht altijd zeer kritisch en opgewonden door het buitenland worden beoordeeld. Dat Duitsland bijzonder vatbaar is voor racisme zou juist in Nederland het cliché mooi bevestigen. Maar dat geloof ik eenvoudigweg niet.'

- De Duitse regering heeft op 1 januari een wet op het dubbele staatsburgerschap ingevoerd. Heeft dat positieve invloed op de integratie?

'Het was de hoogste tijd om deze wet in te voeren. Ik geloof dat het een zeer positieve invloed heeft op de integratie in de Duitse samenleving van de jongere generatie immigranten. Die moeten nu op hun 23ste beslissen of ze de Duitse nationaliteit aannemen of die van hun land van herkomst. Onderzoek in de VS wijst uit dat immigranten zich na het verwerven van de nationaliteit een volwaardig lid van de maatschappij voelen, met alle rechten en ook alle plichten die daaraan vastzitten.'

- Is het tegenwoordig nog wel mogelijk armere mensen tegen te houden? De Amerikanen, die een duidelijk immigratiesysteem bezitten, hebben zelfs een tankgracht gegraven aan de grens met Mexico.

'Er zullen, zelfs met een duidelijke regeling, altijd mensen illegaal naar Duitsland willen komen. Het zal ook niet mogelijk zijn de mensensmokkel meteen te beëindigen. Maar de herkomst- en doellanden van de immigranten kunnen wel proberen beter samen te werken. De economie in de herkomstlanden moet ondersteund worden. Niemand die de Europese Unie probeert in te komen, verlaat zijn vaderland graag, hij ziet zich gedwongen door de economische omstandigheden. Aan de Amerikaans-Mexicaanse grens zijn nu goede ervaringen opgedaan met pendelaars die in de VS mogen werken en in Mexico wonen, en die op de lange duur de economie aan de Mexicaanse kant van de grens stimuleren.'

- Is het niet onethisch de beste mensen weg te lokken uit ontwikkelingslanden?

'Helemaal niet. Die mensen mogen vrij beslissen of ze willen komen. Een deel zal terugkeren naar het land van herkomst en daar bijdragen aan de economische ontwikkeling. Op de langere termijn kan dat ertoe leiden dat de noodzaak van emigratie uit die landen minder wordt. Misschien kunnen ze in de toekomst een paar jaar naar Duitsland komen, dan terugkeren naar India, en dan een paar jaar naar de VS gaan om nieuwe kennis te verwerven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden