Bellen metOnze man in Brussel

‘Europa heeft het helemaal gehad met begrotingsdwarsliggers Polen en Hongarije’

Het conflict over het Europese herstelfonds is niet opgelost tijdens de top die donderdag plaatsvond. Maar de tijd dringt: zonder oplossing worden miljarden aan coronahulp niet uitgekeerd en komt de begroting in gevaar. We bellen met Europa-correspondent Marc Peeperkorn over de zoektocht naar een compromis.

De Duitse bondskanselier Angela Merkel.Beeld EPA

Was het eigenlijk verrassend dat de Europese leiders er niet uit kwamen?

‘Van tevoren was al duidelijk dat deze EU-videotop op dit punt niets zou opleveren. Bondskanselier Merkel, die dit half jaar EU-voorzitter is, president Michel en Commissievoorzitter Von der Leyen hadden een duidelijke strategie. Ze wilden de discussie onder controle houden en niet laten ontsporen. 

‘De standpunten waren ook bekend. Een groep van drie landen (Polen, Hongarije en Slovenië) dreigt de enorme Europese geldpot (ruim 1.800 miljard euro) te blokkeren, omdat de miljardensteun wordt gekoppeld aan naleving van de rechtsstaat.

‘Tegenover hen staan de 24 andere lidstaten én het Europese Parlement die juist wel voor die koppeling zijn, zowel voor het herstelfonds (750 miljard) als de meerjarenbegroting (1100 miljard). Zo’n videotop is echter niet het platform om zo’n moeilijk probleem op te lossen. Het gaat hier immers om de Europese waarden: persvrijheid en handhaving van de rechtsstaat. Áls die drie landen al water bij de wijn willen doen, dan zeker niet waar iedereen bij is. Dit moet je achter gesloten deuren bespreken.’

Hoe moet het nu verder?

‘Duitsland gaat nu kijken met dit drietal wat er mogelijk is. Polen, Hongarije en Slovenië vinden dat het verbinden van de herstelmiljarden met handhaving van de rechtsstaat tot discriminatie zal leiden. Maar wat willen ze eventueel veranderen? Het probleem is alleen dat voor de andere lidstaten deze rechtsstaattoets het minimum is, zoals premier Rutte het in de Kamer verwoordde. 

‘Een optie is dat er een soort van ‘verklarende verklaring’ komt, een stuk dat de drie dwarsliggers geruststelt dat de rechtsstaattoets niet gericht is tegen hen en verder niets verandert. Dit is het optimistische scenario. In het verleden is zo’n verklaring wel vaker gebruikt om problemen op te lossen. Als de drie landen hiermee niet akkoord gaan, de hakken in het zand houden, dan is er een groot probleem. 

‘Dan komt er geen herstelfonds op 1 januari en moet de EU terugvallen op een basisbegroting die zo’n 30 procent bedraagt van wat zou worden uitgegeven. In dit tweede scenario worden ook de drie dwarsliggende landen zwaar getroffen. Alleen al Polen krijgt in de komende jaren zo’n 130 miljard euro uit het fonds. De 24 andere lidstaten kunnen dit gebruiken om de drie tegen elkaar uit te spelen en de aanvoerder van het verzet, de Hongaarse premier Orbán, te isoleren.’

Er is ook een derde scenario: de nucleaire optie. Wat houdt die in?

‘Rutte noemde dit als oplossing. Dan maak je het eenmalige herstelfonds tot een fonds voor alleen de 24 landen die wel de rechtsstaattoets accepteren. Polen, Hongarije en Slovenië doen dan niet mee: ze betalen er niet voor, maar ontvangen ook niets. Dit lost echter het probleem van de Europese begroting niet op: die is nu eenmaal voor alle lidstaten. Zonder toestemming van die drie landen komt er geen nieuwe begroting. De tijd dringt. Medio december, als het Europees Parlement voor het laatst vergadert, moet dit probleem zijn opgelost.’

Is de rest van de EU deze drie dwarsliggers niet zat?

‘Ja, ze hebben het helemaal met ze gehad, vooral met Hongarije en Polen. Ze zijn niet alleen ongerust over de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht in deze landen, maar ook over de persvrijheid, de toelating tot universiteiten, de gelijke behandeling van mannen en vrouwen, homo’s en hetero’s. Hongarije en Polen proberen al maanden alle teksten te blokkeren waarin de woorden ‘gender equality’ voorkomen. Ze liggen dwars bij de nieuwe migratieplannen, de klimaatdoelstellingen. Dat irriteert en de weerzin neemt toe.’

Wat kunnen de lidstaten dan doen tegen deze landen?

‘De enige optie is een artikel 7-procedure. Daarmee zet je ze niet uit de EU, maar ontneem je hun stemrecht. Je schorst ze eigenlijk. Zo’n procedure is al gestart tegen Polen en Hongarije. Het probleem is dat zo’n besluit unaniem moet worden genomen. Dus de één zal de ander wel beschermen. Dit loopt dus dood.’

Heeft de EU zich niet onnodig veel problemen op de hals gehaald door deze toets over handhaving van de rechtsstaat in te voeren?

‘Dit is nieuw, dit is onontgonnen terrein. Het was een grote wens van bijna alle landen. Ze zien al jaren tandenknarsend toe hoe de rechtsstaat in sommige lidstaten wordt ondermijnd. Het gaat hier over principes. De EU zegt tegen alle dictators in de wereld die de regels aan hun laars lappen: dit mag je niet doen. En dan treedt je niet op tegen de eigen lidstaten, landen die miljarden EU-geld krijgen. Dat is moeilijk uit te leggen.’

Hoe loopt deze ruzie af?

‘Ik weet het eerlijk gezegd niet. Er kan een mooie verklaring komen, de makkelijke oplossing dus. Die kunnen de drie landen dan gebruiken voor het thuispubliek. Zo van: ‘We hebben gewonnen.’ Ik zie weinig ruimte voor concessies bij de 24 andere landen. De onderhandelingen de komende weken zullen spannend worden, geen akkoord is een mogelijke uitkomst. Voorlopig komt er dan geen herstelfonds, geen EU-begroting, geen geld om plannen te maken. In januari zal dan weer voorzichtig iets nieuws geprobeerd moeten worden.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden