Europa heeft een Reagan nodig

De Europese gedachte is ver te zoeken in het treurspel rond Griekenland. De afwegingen zijn louter gebaseerd op cijfers. Zijn we op weg naar het failliet van de Europese idealen?

1985 Ronald Reagan en Michail Gorbatsjov 'Noem me maar Ron', zei de Amerikaanse president tegen zijn Russische collega bij hun eerste ontmoeting. De twee maakten In een paar uur onderhandelen meer vorderingen met ontwapening dan in de vier jaar daarvoor. Beeld AP

Niet toevallig was het een Griek die de kwestie kernachtig samenvatte. De Verenigde Staten, dat is een idee dat een geografische entiteit is geworden, zei hij. Terwijl Europa een geografische entiteit is waaraan een idee is verbonden.

Apostolos Doxiadis is zijn naam, hij is schrijver en was onlangs een van de gasten op een bijeenkomst - Je suis Européen - van het Nexus Instituut in Amsterdam. Daar had hij meer krasse teksten. Zo zei hij over de verkiezingswinst van Syriza dat de stembus niet per se wijsheid voortbrengt. 'De Duitsers stemden ooit massaal voor Hitler.'

Een geografische entiteit op zoek naar een idee - misschien is dat wel de kern van het treurspel zoals zich dat nu ontvouwt. Toen Europa vijf jaar geleden het eerste reddingsplan voor Griekenland lanceerde, leek dat een nobele daad. Kijk eens: met de Europese solidariteit is niks mis, we helpen onze broeders. De werkelijkheid was anders: Griekenland moest gestut worden omdat omvallen voor de rest van de eurogroep een ramp zou betekenen.

Dat eigenbelang is sindsdien verdampt: Hollande, Merkel en Rutte haastten zich de afgelopen dagen te verklaren dat een Grieks bankroet hun nationale economie amper schade zou berokkenen. Daarmee lijkt het alsof ook de argumenten om Griekenland te helpen zijn verdwenen. Over ruimere politieke belangen, minstens zo reëel als de schuldenlast - stabiliteit op de oostflank van Europa, de opvang van de stroom vluchtelingen uit het Midden-Oosten, de kwestie Poetin - gaat het zelden. Laat staan dat de Europese gedachte ter sprake komt.

2015 {rins Charles en Gerry Adams Voor het eerst in de geschiedenis schudt een lid van het Britse koninklijk huis de hand van de Ierse Sinn Fein-leider Gerry Adams. Sinn Fein is de voormalige politieke vleugel van de IRA, die in 1979 Charles' oudoom Lord Mountbatten met een bomaanslag op diens boot doodde. Beeld AFP

Bloeden voor al dat potverteren

Het Europa dat zich bij andere gelegenheden zo graag beroept op zijn gedeelde christelijk-joods-humanistische wortels, is hier ver weg. Verdwenen zijn de gedeelde idealen van de Verlichting, verdwenen de zone van vrede die koste wat kost beschermd moet worden, de economische eenheid die tot politieke integratie moet leiden. Geen begin van identificatie met de Grieken in hun Europese uithoek; die moeten maar eens bloeden voor al dat potverteren. De volgens de Turkse wetenschapper Aykan Erdemir - ook bij Nexus - voor Europa zo typerende cultuur van koffiehuizen, waar je samenkomt om de problemen te bespreken, is nergens te bekennen. Europa is een gedeelde geschiedenis, van strijd, van bondgenootschappen, van beïnvloeding. Daaraan kan een gezamenlijk toekomstperspectief worden ontleend. Op die visie is de Europese Unie gebaseerd, met de eurogroep als meest vergaand blijk van wederzijds vertrouwen. Niets daarvan speelt een rol. Calculeren, en, klopt de som niet, afduwen. Dat heeft geleid tot de catastrofale onderhandelingen van de afgelopen maanden.

Aan tafel zitten dan de ministers van Financiën van de eurogroep, waarbij het geen kwaad kan te bedenken dat ministers van Financiën niet worden aangesteld vanwege hun empathisch vermogen of enorme diplomatieke vaardigheden - dan zou je eerder ministers van Buitenlandse Zaken verwachten. Lees er de verklaringen van eurogroepvoorzitter Jeroen Dijsselbloem na weer een mislukte overlegronde maar eens op na. Louter op cijfers gebaseerde afwegingen, waarin de Grieken op alle momenten stelselmatig tekortschieten, zelfs een andere taal lijken te spreken. Als leerlingen die bij een proefwerk wiskunde hun dictee inleveren, en dat nog te laat ook.

Yanis Varoufakis is een aardige kerel, zei Dijsselbloem in DWDD over zijn Griekse collega na hun eerste ontmoeting. Maar zonder politieke ervaring. En die wetenschappelijke status van hem moet je niet overschatten. Misschien waren al vanaf die eerste mislukte persconferentie de onderhandelingen gedoemd. Varoufakis en premier Alexis Tsipras, uiterst links in Europees Verweggistan, worden eerder als passanten dan collega's beschouwd.

1990 Frederik de Klerk en Nelson Mandela. De Zuid-Afrikaanse president De Klerk moest in zijn onderhandelingen met ANC-leider Mandela rekening houden met dezelfde factoren als de Griekse premier Tsipras nu: macht inleveren en de woede van het volk riskeren. Beeld AFP

Mythes

De taal die Tsipras gebruikt, is die van het grote gelijk. Hij noemt de ander brutaal en autoritair, vindt zichzelf juist kalm en waardig. Bij de eurogroepleden gaan dan de wenkbrauwen omhoog. Kalm en waardig, maar dat waren zíj toch!

Het is een mythe dat de Grieken ooit hun schuld gaan afbetalen, zegt Doxiadis, en zeggen met hem veel economen. Waarom zou je elke maand vergaderen over een mythe? Dat zal de Griekse onderhandelaars ook verbaasd hebben. Ze grijpen het feuilleton van de Brusselse vergaderingen aan als inspiratie voor nieuwe mythes, zorgvuldig afgestemd op het publiek. Corruptie zal worden aangepakt, het overheidsapparaat gesaneerd, de pensioenen gekort, topinkomens afgeroomd. Hoogtepunt van de mythomanie: eerst een referendum over het voorstel van de geldschieters organiseren, een paar dagen later een A4'tje met een nieuw plan presenteren en weer een dag later alsnog akkoord willen gaan met het oude plan. Als je zoals de Grieken tot aan de kin in het water staat, is alles geoorloofd.

Tsipras en Varoufakis danken hun verkiezingsoverwinning aan een reeks dure beloften. Zij zijn geen rekenmeesters, maar politici, verhalenvertellers. In hun verhalen zijn woorden als vernedering, onderwerping en trots belangrijker dan tekort, saneren of failliet. Hun referentiekader is het Griekenland van de oudheid, het machtigste land van de beschaafde wereld. 'Griekenland, de bakermat van de democratie, zal een luid weerklinkend democratisch antwoord geven aan Europa en de wereld', zei Tsipras op televisie. Daar moet naar geluisterd worden. Volgens deze logica zou Engeland als bakermat van het voetbal elk toernooi moeten winnen.

2015 Raúl Castro en Barack Obama Onder leiding van Castro is de dialoog met de Verenigde Staten weer op gang gekomen. De VS haalden Cuba van de lijst van terroristische organisaties en openen weer een ambassade in Havana. Havana krijgt een officiële vertegenwoordiging in Washington. Beeld Reuters

Tegenstelling

In geen land ter wereld werd al zo vroeg nagedacht over wat democratie is. Plato stelde er vijf eeuwen voor Christus vragen over die nog steeds actueel zijn. In het boek Gorgias, vertelt hij hoe Socrates gesprekken voert met Callicles, een rijke en ambitieuze Athener. 'Geloof je dat democratische politici altijd idealistisch zijn', wil Callicles weten. 'Of zijn ze er alleen op uit de bevolking plezierig te stemmen?' Socrates kent geen twijfel. 'Als hier inderdaad twee mogelijkheden zijn, is de ene natuurlijk minderwaardige demagogiek en wat ik noem 'vleierij'. En staat daar tegenover een waardevol beleid (...) waarbij de politicus zich ervoor inzet dat beslissingen worden genomen die voor de mensen het beste zijn, of ze nu aangenaam zijn of niet. Maar', voegt Socrates toe: 'Zo'n politiek heb jij nog nooit meegemaakt.'

Che Guevara en Fidel Castro worden vaker met Tsipras in verband gebracht dan Plato en Socrates. Maar de tegenstelling die Socrates schetst, moet de Griekse premier bekend voorkomen: doen wat het volk wil - populisme -, of doen wat je denkt dat goed is voor het volk. Zelf lijkt hij dubbelzijdige vleierij te hanteren: bij de eurogroep is hij bereid zijn principes te verloochenen, in Athene toont hij zich standvastig. Met als gevolg een referendum waarin Socrates zijn weinig vleiende opvattingen over de staat van de democratie bevestigd zou zien.

Dialoog

Als Tsipras dan niet bij Plato te rade wil gaan, kan hij bij de oude Castro te rade, en meer nog bij diens broer Raúl, onder wiens leiding de dialoog met de Verenigde Staten weer op gang is gebracht. Hij zou ook het vredesproces in Zuid-Afrika kunnen bestuderen. De aandacht gaat doorgaans uit naar de charismatische Mandela, terwijl de rol van De Klerk minstens zo heroïsch was. Die moest een generaal van de aftocht zijn: macht inleveren, de woede van zijn volk riskeren, onderhandelen met een man die 'ruw en oneerlijk' kon zijn. Economische noodzaak en politieke druk dwongen hem daartoe, veel meer dan innerlijke overtuiging. Dezelfde factoren waarmee Tsipras rekening heeft te houden.

Ook Michail Gorbatsjov was zo'n generaal van de aftocht. Hij trof als onderhandelingspartner Ronald Reagan, in ideologisch opzicht zijn tegenstrever. 'Noem me maar Ron', zei Reagan bij hun eerste ontmoeting. In een paar uur onderhandelen maakten de twee meer vorderingen met ontwapening dan in de vier jaar daarvoor. 'Naar mijn mening is er, ondanks alle problemen, een serieuze dialoog gaande tussen de president en mij', schrijft Gorba-tsjov in zijn boek Perestrojka. 'Ik herhaal dat we zullen samenwerken met degenen aan wie het Amerikaanse volk de regering van hun land toevertrouwt.'

Je zou wensen dat de Eurogroep een Reagan had. Ook als het om schulden ging, had hij oplossingen. 'Ik maak me geen zorgen over de schuldenlast', kon hij zeggen. 'Die is groot genoeg om voor zichzelf te zorgen.' Een benadering waarmee de Griekse onderhandelaars prima uit de voeten zouden kunnen. Een goed onderhandelaar gunt ook de andere kant van de tafel een resultaat dat thuis is uit te leggen, zal altijd zorgen voor informele contacten en zoeken naar gemeenschappelijke grond. Die grond, het gedeelde huis van Europa, is de afgelopen maanden nooit betreden. Geen Europese leider is naar Athene gegaan om de Grieken die kant van het verhaal te vertellen.

Als Griekenland wordt losgelaten, wil dat zeggen dat deze machtige economische zone niet in staat is een landje met amper elf miljoen inwoners op de rails te krijgen. Dat betekent niet het einde van Europa als economisch verbond, maar wel het failliet van de Europese idealen en een grote inperking van de ambities. Een argument dat deze dagen zwaar moet wegen.

2015 Dijsselbloem en Varoufakis Een aardige kerel, aldus eurogroepvoorzitter Jeroen Dijsselbloem over de Griekse minister van Financiën Yanis Varoufakis, 'maar zonder politieke ervaring'. Varoufakis en premier Tsipras worden meer als passanten dan als collega's gezien. Beeld Reuters
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden