Europa heeft behalve een as ook een vitale driehoek

DE BRIEF die acht Europese regeringsleiders verleden week aan president Bush hebben gestuurd, de brief waarin zij mededelen vierkant achter het Amerikaanse voornemen te staan Irak mores te leren, onthult meer dan het bestaan van verdeeldheid binnen de EU over het buitenlandse beleid....

Michaël Zeeman

Maar dat is niet het enige wat die brief onthult. Het is interessant zorgvuldig naar de samenstelling van de lijst van ondertekenaars van de brief te kijken.

Daar staan de namen van regeringsleiders van drie Centraal-Europese landen onder, Polen, Tsjechië en Hongarije; sedertdien heeft zich daar een vierde uit die regio, Letland, bij aangesloten. Geen van alle zijn die al lid van de Unie, al zijn ze wel voor hun toelatingsexamen geslaagd. Hun bijdrage aan de correpondentie met het Witte Huis kan daarom naar de letter nog niet tot het buitenlands beleid van de EU en de verdeeldheid daarover gerekend worden. Wel biedt ze al enig perspectief op de wijze waarop dat er uit kan komen te zien, juist door het gezelschap waarin deze ondertekenaars zich geplaatst hebben.

De beweegredenen van de Centraal- en Oost-Europese ondertekenaars zijn breed uitgemeten en geanalyseerd: groot vertrouwen in de VS op goede historische gronden en een zekere huiver voor Brusselse bazigheid over hun prille soevereiniteit. Die Brusselse opdringerigheid, dat wil zeggen: de opdringerigheid van een centralistisch denkend Europa, was een week eerder onaangenaam present tijdens de broederlijke bijeenkomsten van Duitse en Franse regeringsleiders . Toen was met veel bravoure en zonder verdere ruggespraak gesproken over het Europese standpunt inzake Irak. Hoezeer de Franse opvattingen daarover ook verschillen van de Duitse, Chirac en Schröder hadden getoond het initiatief te willen nemen. Dat staat veel Europese landen niet aan: de brief is daar het bewijs van.

Dat maakt de rest van het gezelschap briefschrijvers zo interessant, Groot-Brittannië, Spanje, Portugal, Italië en Denemarken. Als we Portugal en Denemarken, als kleine en niet erg invloedrijke staten, buiten beschouwing laten, tekent zich een gewichtige driehoek van eenstemmigheid af. Die heeft al vaker van zich laten horen.

Dat is de driehoek Rome-Madrid-Londen. Vooral de Italiaanse minister-president Silvio Berlusconi heeft er het afgelopen jaar, toen hij ad interim ook minister van Buitenlandse Zaken was, veel werk van gemaakt de zijden daarvan te verstevigen. Hij en de Spaanse minister-president Jose Maria Aznar kunnen goed met elkaar opschieten en zij hebben in hun politieke aspiraties een prettig contact opgebouwd met hun Britse collega Tony Blair. Daar liggen ideologische motieven aan ten grondslag, maar ook pragmatische en opportunistische.

Een van de belangrijkste is hun visie op de toekomst van de Unie. De traditionele legitimering daarvan en de hoge toon waarop daarover wordt gesproken ligt in de Frans-Duitse as. De weg van Berlijn naar Parijs loopt gemakkelijk over Brussel. Het is dat beeld dat Aznar, Berlusconi en Blair irriteert. Zij zoeken ruimte voor hun eigen - wat gereserveerdere - visie op de Unie en lijken erin te slagen een nieuwe figuur naast die as te plaatsen: hun eigen driehoek.

Maar die meetkundige beeldspraak schiet tekort, want wat er eigenlijk gebeurt is dat er naast het traditionele zwaartepunt van de Frans-Duitse as een nieuw zwaartepunt wordt gevormd. De driehoek ontwikkelt zich langs de zuidwestelijke flank en hij heeft gevolgen voor het evenwicht.

Hij zal bovendien aan gewicht kunnen winnen door de coalities die de nieuwe lidstaten verkiezen. Als die gemakkelijker aansluiting zullen blijken te vinden bij wat Groot-Brittannië, Italië en Spanje voorstaan dan bij de Frans-Duitse ideeën, verandert niet alleen de machtsverdeling, maar ook het karakter en de ambitie van de EU. Dat kan het traditionele centrum zelfs in verdrukking brengen.

Op korte termijn zal deze coalitie bovendien de winnaar van de Europese buitenlandse politiek worden. De verwachting is immers gerechtvaardigd dat Frankrijk, dat om zuiver diplomatieke redenen allerlei voorwaarden heeft gesteld aan een oorlog in Irak, mettertijd alsnog van harte mee gaat doen. Het pacifistische Duitse standpunt zal daardoor geïsoleerd raken en de briefschrijvers zullen het initiatief dat zij naar zich toe hebben getrokken onderstreept zien.

Als dat gebeurt, is hun rol sterker geworden en hun gelegenheidsverbond eveneens. Maar dat is meer dan een eenmalige actie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden