Column

Europa gaf Erdogan onbedoeld vrij baan

Met de terreurgolf in Europa is een realiteit binnengedrongen waar EU-leiders lang blind voor waren. De EU heeft zich altijd afgeschilderd als 'vredesproject' dat via 'Europese waarden' stabiliteit exporteerde naar naburige regio's. In werkelijkheid importeerde zij instabiliteit. Burgers zijn slachtoffers. Op rituele moord volgt rituele rouw met de publieke wijsheid: 'islam heeft er niets mee te maken'. Weinig geruststellend.

Beeld afp

Europa ziet de wereld door het prisma van de eigen ervaring; een continent dat de seculiere samenleving aanprijst als beschavingsideaal. Religie is een futiliteit. Zelfs christen-democraten zetten Jezus achter in de bus. Volgens Shadi Hamid, senior fellow bij het Amerikaanse Brookings Institute, staat dat haaks op het islamitische wereldbeeld. Hij is zelf sympathisant van de Egyptische moslimbroederschap. 'Islam is anders, exceptioneel en het Westers model van reformatie en Verlichting herhaalt zich niet in de islamitische wereld'. De Koran is het woord van Allah. Een allesomvattend rechtssysteem, de sharia, bepaalt het dagelijks leven van de gelovigen.

Die tegenstelling verduidelijkt waarom de relatie Europa - Turkije ontspoorde. Het Europese idee was: Turks EU-lidmaatschap versterkt economische modernisering en democratisering van Turkije. In 1924 werd Turkije een seculiere staat. Voor Europa was dat een pluspunt. In 2004 presenteerde de Europese Commissie Turkije als 'kandidaat EU-lidstaat'. Alleen de Nederlands commissaris Bolkestein stemde tegen.

De Turkse realiteit bleek anders. Modernisering versterkte juist de roep om islamisering van onderop en democratisering luidde het einde van de seculiere maatschappij in. Steeds meer moslims vonden dat de Turkse maatschappij haaks stond op hun islamitische identiteit. De machtsbewuste Recep Tayyip Erdogan mobiliseerde de islamitische oppositie met zijn AKP partij. In 2003 werd hij premier om via de strategie van 'geleidelijkheid' Turkije te islamiseren. Het leger keek argwanend toe. De EU stelde als toetredingsvoorwaarde dat het leger geen politieke rol mocht spelen. Voor Erdogan was dit een godsgeschenk, want het leger was zijn machtigste tegenspeler.

De recente mislukte staatsgreep was de laatste stuiptrekking van het leger in zijn traditionele rol. Europa gaf Erdogan onbedoeld vrij baan. Hij islamiseert de staatsinstellingen en verandert het seculiere Turkije in een islamitische staat. Europa oogst het tegenovergestelde van wat het beoogde.

Nog gevaarlijker is de 'Islamitische Staat' die volgens veel Europese leiders 'niets met islam te maken heeft'. Het heeft er alles mee te maken. Zelfs de Jordaanse koning spreekt over een 'burgeroorlog binnen de islam'.

Hamid stelt dat strijd binnen islam vaak gaat over interpretatie: hoe moet de sharia worden toegepast, vooral in staten met een seculier karakter? Moslimbroeders verkiezen 'geleidelijke machtsverwerving' via massabewegingen. Dat model mislukte voorlopig in Egypte, maar lukte in Turkije.

IS biedt een radicaler model: verover een gebied, sticht een kalifaat en pas de islamitische wet toe; letterlijk en onversneden. De essentie van islamitische reformatie is volgens Hamid 'terug naar de bron'. In geval van IS is dat terug naar de zevende eeuw.

Voor een Europeaan is dit onbegrijpelijk. Daarom hebben Europese leiders IS onderschat en vooral de aantrekkingskracht op jonge moslims in Europa. De heersende leer in Europa is dat terrorisme voortkomt uit armoede, achterstand en discriminatie. Remedie: groepsgericht armoedebeleid. Maar tegen terrorisme, voortkomend uit religie met de 'Islamitische Staat' als maatstaf, helpt geen welzijnswerker.

IS verlegt het front naar Europa waar assertieve moslims eisen zullen stellen aan seculiere samenlevingen. Waarom geen verbod op belediging van de profeet zoals het verbod op ontkenning van de Holocaust? Waarom geen sharia voor moslims in het familierecht of een volledige 'islamitische zuil'? 'Europese waarden' als vrijheid en gelijkwaardigheid staan meteen onder druk, van binnenuit. Een cultuurstrijd staat voor de deur en vooral politiek-culturele elites in West-Europa zijn mentaal geneigd tot culturele capitulatie, om 'erger te voorkomen'.

In een cultuurstrijd werkt 'geleidelijkheid' het meest effectief. Erdogan, haar architect, is al begonnen met Duitsland; economisch het sterkste EU-land, mentaal het zwakst. Voor Duitsers was de mensenstroom een humanitaire kwestie. Voor Erdogan een machtsmiddel om Duitsland onder druk te zetten. Nu zweept hij Duitse Turken op. Erdogan beseft: wie Duitsland weet te dresseren, stuurt Europa.

Derk Jan Eppink is senior fellow bij het London Policy Center in New York.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden