Europa en Groot-Brittannië na de Brexit: hoe nu verder?

De leiders van 27 EU-lidstaten staan voor de vraag: hoe verder na de Brexit? Een snel antwoord is gewenst, anders wacht de toorn van de kiezer. Aan de andere kant van het Kanaal blijft het verrassend rustig.

Reclame in Londen na het EU-referendum, waarin de Duitse liberale partij FDP jonge Britse ondernemers oproept om zich in Berlijn te vestigen. Beeld Rob Pinney / Hollandse Hoogte
Reclame in Londen na het EU-referendum, waarin de Duitse liberale partij FDP jonge Britse ondernemers oproept om zich in Berlijn te vestigen.Beeld Rob Pinney / Hollandse Hoogte

EU zonder Britten op zoek naar bezieling

De informele weken van de Europese Unie, maandag begonnen met een ontmoeting van Merkel, Hollande en Renzi op het Italiaanse marineschip Garibaldi, zijn donderdag voortgezet in kasteel La Celle-Saint-Cloud bij Parijs. Vrijdag kregen ze een vervolg in Warschau en op het slot Meseberg, het buitenverblijf van de Duitse regering, waar minister-president Rutte tot de genodigden behoorde. Athene volgt nog, en diverse kleine overleggen en tournees, allemaal als opmaat naar de informele top, op 16 september in Bratislava.

De inzet is tweeërlei: wat voor omgangsregeling moet de EU treffen met het enige lid dat bij geen enkel informeel overleg welkom is: Groot-Brittannië. Maar ook: wat voor Europa willen we straks, als er nog 27 lidstaten overblijven?

Twee maanden geleden, met de Brexitkoorts op recordhoogte, was het nog onvoorstelbaar. Toch is de werkelijkheid dat het uittreden van de Britten nu van ondergeschikt belang is. De onderhandelingen beginnen pas volgend jaar. Het staat te bezien of de regeringsleiders die aan de overlegronden deelnemen dan nog in functie zijn.

De Brexit heeft al wel gevolgen voor het machtsevenwicht in Europa. De precaire balans tussen Parijs en Berlijn, door de economische spurt naar Duitse kant doorgeslagen, veert wat terug richting Parijs, dat geestverwanten vindt in Zuid-Europa: Italië, Portugal en Griekenland, landen die kampen met een haperende economie.

Nederland toonde zich dit jaar een actieve voorzitter van de EU, maar neemt weer net zo gemakkelijk genoegen met een plaatsje op het zijtoneel. Rutte schoof vrijdag in Meseberg aan bij vertrouwd gezelschap; Merkel nodigde de Zweedse, Deense en Finse collega's uit. Opmerkelijke afwezige onder deze intimi van de Bondskanselier: Oostenrijk. Wellicht wil Merkel de presidentsverkiezing, in oktober, niet onnodig belasten.

Nederland is geneigd de plek als bondgenoot van Duitsland als vanzelfsprekend te zien, en steekt de komende weken zelden over naar andere lidstaten. Er staat alleen een ontmoeting met de minister-president van Slovenië gepland en Rutte zal spreken met Donald Tusk, die als voorzitter van de Europese Raad alle regeringsleiders bezoekt.

Europees leger

Voor Merkel vormen de noordelijke lidstaten een uitvalsbasis van landen die waarde hechten aan een sterke begrotingsdiscipline. Zodra ze een stap buiten die kring zet, worden de problemen zichtbaar. De Franse president Hollande zei deze week dat de EU 'nationalistische tendensen' moet bestrijden; de Visegrádlanden - Tsjechië, Slowakije, Polen en Hongarije - willen juist meer macht voor de nationale parlementen. Bij hen schoof Merkel vrijdagochtend aan, in Warschau. De Hongaarse premier Orbán zette er de toon door te zeggen dat hij van het hek aan de Hongaarse zuidgrens 'een ondoordringbare muur' gaat maken. Ook wil hij een Europees leger. Extra redenen voor de Bondskanselier om de Oost-Europese lidstaten op te zoeken.

François Hollande, haar belangrijkste gesprekspartner, haalde intussen in Parijs de banden met zijn sociaal-democratische geestverwanten aan: Oostenrijk, Griekenland, Portugal en ook Martin Schulz, voorzitter van het Europees parlement - Renzi moest vanwege de aardbeving afzeggen. Zij vinden elkaar in de wens de economie een impuls te geven. Hollande wil het stimuleringsplan van Commissievoorzitter - Juncker 315 miljard euro - verdubbelen, en zal dat bepleiten als op 9september in Athene de Zuid-Europese landen elkaar treffen. Italië wil meteen ook een rekkelijker omgang met begrotingsafspraken. Merkel en Rutte is dat een gruwel.

Angela Merkel en Francois Hollande tijdens een bijeenkomst van de NAVO. Beeld afp
Angela Merkel en Francois Hollande tijdens een bijeenkomst van de NAVO.Beeld afp

Boven die informele overleggen hangt de toorn van de kiezer. De Brexit, maar ook het Nederlandse nee tegen Oekraïne, zijn waarschuwingen voor wat de Europese leiders te wachten kan staan bij de verkiezingen in Oostenrijk, Nederland, Frankrijk en Duitsland en het referendum over een grondwetswijziging in Italië. Een hoge score voor populistische, anti-Europese partijen perkt de manoeuvreerruimte van de EU danig in.

In die benarde situatie moet de EU op zoek naar bezieling, rond onderwerpen als veiligheid, financiële discipline en perspectief voor jongeren. De lidstaten willen meer samenwerking, maar zijn het volledig oneens over de gebieden waarop. In dat licht is de Brexit slechts een aanleiding voor overleg. Vandaar Merkels oproep de Brexit op te vatten als een cruciaal moment in de Europese geschiedenis van voortgaande integratie.

Door Ariejan Korteweg

Veel is er na het EU-referendum niet veranderd in het dagelijks leven van George Clarke. 'Mijn aandelen in British Telecom zijn in waarde gedaald', zegt de gepensioneerde monteur, na een korte denkpauze, 'maar dat is een prijs die ik graag betaal voor de vrijheid.' De 34-jarige socioloog Gary McLaren, die elders in de winkelstraat van Bromley actie voert tegen bezuinigingen van het ZuidLondense stadsdeel, is minder enthousiast. 'Mensen zijn opener geworden bij het klagen over immigratie', constateert de Mauritiaanse Schot tot zijn spijt. Wat zijn eigen huishoudboekje betreft wijst hij op een geannuleerde vakantie naar Frankrijk. 'Dat was me iets te duur geworden.'

Over een ding zijn de Brexiteer en de Blijver het echter eens: Brexit is Brexit. Er is geen weg terug. 'We gaan een spannende toekomst tegemoet', verwacht Clarke. 'We moet er maar het beste van maken', stelt McLaren. Deze reacties zijn typerend. Na de aanvankelijke paniek - Mark Rutte liet zich zelfs in apocalyptische bewoordingen uit - zijn hoop en berusting de overheersende sentimenten op het eiland. Devote tegenstanders van de Brexit willen een tweede referendum en overijverige Brexiteers willen zo snel mogelijk artikel 50 in werking stellen, maar de zwijgende meerderheid heeft de draad gewoon weer opgepakt, benieuwd waar de Britannia zal stranden.

Theresa May. Beeld epa
Theresa May.Beeld epa

Op de koersval van het pond na zijn de doemscenario's niet uitgekomen, al kan dat veranderen wanneer de Britten daadwerkelijk afscheid nemen van het Europese eenwordingsproject. Er is zelfs sprake van voorzichtig optimisme. In combinatie met het zwakkere pond heeft de warme zomer geleid tot een herwaardering van het eigen land. Het fenomeen 'staycation' heeft de economie een impuls gegeven. Daarnaast heeft het succesvolle TeamGB bijgedragen aan een jubelstemming. Een krant omschreef de atleet Mo Farah als het symbool van een 'bruisende natie met verschillende kleuren, achtergronden en geloven, verbonden door de wens de beste in de wereld te zijn'.

Steeds meer burgers en organisaties beginnen een Brexit te zien als een nationaal doe-het-zelfproject, waarbij het land een victoriaans klushuis is. De directeur van het Barbican Centre pleitte voor de bouw van een nieuw muziekcentrum om de status van Londen als culturele hoofdstad te bezegelen, de Campaign for the Protection of Rural England ziet het afscheid van de Europese landbouwpolitiek als een kans om de landbouw kleinschaliger te maken en de National Trust ziet post-Brexit-Engeland als 'een veilige haven voor wilde bloemen, bijen en vlinders'. De eurogezinde coryfee uit de Labourpartij Alan Milburn sprak de hoop uit dat Brexit op termijn leidt tot meer sociale gelijkheid.

Dat is heel andere taal dan alle doem die aan het referendum voorafging. Tekenend voor deze omslag is een artikel van Sarah Sands in The Evening Standard. Ze was een Blijver, maar zegt nu kansen te zien, mits haar landgenoten zich niet gedragen als het mopperende sitcom-personage Alf Garnett (die de inspiratie vormde voor Archie Bunker) maar meer als de ontdekkingsreizigers Francis Drake en Marco Polo. 'Ik hoop dat de Brexiteers gelijk hebben en dat de olympische geest de basis vormt van onze reis', schreef Sands, een goede vriendin van minister van Buitenlandse Zaken Boris Johnson, 'maar we moeten onze vrienden en buren in Europa niet vergeten bij deze onderneming.'

Door Patrick van IJzendoorn

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden