ANALYSE

Europa en de spreiding van de vluchtelingen

Met nieuwe voorstellen probeert Brussel de vluchtelingenstroom te stuiten en te spreiden. Gaat dat werken?

Europees Commissaris Frans Timmermans presenteerde woensdag twee voorstellen om de vluchtelingencrisis onder controle te krijgen.Beeld epa

Europees Commissaris Frans Timmermans erkent het ruiterlijk: er zijn ambitieuzere voorstellen om de vluchtelingencrisis onder controle te krijgen dan hij net heeft gepresenteerd. 'Maar dit zijn de kaarten die de lidstaten en het Europees Parlement mij geven, hiermee moet ik spelen.' Meer ambitie ligt 'binnen vijf minuten' in de prullenbak. Beter schipperen met de macht dan schitteren in de marge, zegt Timmermans.

De twee voorstellen die Timmermans woensdag presenteerde - een vernieuwd Europees asielsysteem en visumvrij reizen voor alle Turken - vormen het voorlopige sluitstuk in de strijd tegen de ongecontroleerde vluchtelingenstroom. Ondanks de beperkte en gemerkte kaarten heeft Brussel binnen één jaar een reeks vergaande maatregelen genomen. Maar is het afdoende?

De eerste pijler in de strategie om een herhaling van 2015 te voorkomen - meer dan een miljoen vluchtelingen naar Europa, duizenden doden in de Middellandse Zee - is het indammen van de vluchtelingenstroom. Cruciaal daarin is het akkoord dat de Europese regeringsleiders op 18 maart sloten met de Turkse premier Davutoglu. Alle migranten die sindsdien in Griekenland arriveren, worden teruggestuurd naar Turkije. En dat werkt: momenteel wagen dagelijks minder dan honderd migranten de overtocht, tegen voorheen duizenden per dag.

De beloofde tegenprestatie voor Ankara presenteerde de Commissie woensdag: het voorstel de visumplicht op te heffen voor alle Turken die naar Europa willen reizen. Ankara voldoet na een volgens de Commissie 'indrukwekkende' eindspurt aan nagenoeg alle criteria voor het afschaffen van visa. Eind juni moeten de nog openstaande kwesties zijn ingevuld, inclusief aanpassing van de antiterreurwetten die nu worden misbruikt om critici van president Erdogan op te pakken. De Commissie zei woensdagmiddag alle vertrouwen te hebben dat Turkije de deadline haalt.

Donderdag werd dat optimisme getemperd nadat Erdogan zijn premier op een zijspoor had gemanoeuvreerd. Davutoglu - die binnenskamers afstand neemt van Erdogans aanvallen op de media - was degene die met bondskanselier Merkel en premier Rutte het vluchtelingenakkoord tot stand bracht. Nu zijn vertrek als premier nakende is, vragen Brusselse diplomaten zich af of de gewraakte antiterreurwetten daadwerkelijk zullen veranderen.

Overzicht van het Syrische vluchtelingenkamp Nizip in het Turkse Gaziantep.Beeld anp

Betere bewaking

Gebeurt dat niet, dan is dat koren op de molen van de lidstaten en het Europees Parlement, die niets met Erdogan ophebben. En zij moeten het einde van de visumplicht voor Turkije goedkeuren. Commissieambtenaren benadrukken dat de regeringsleiders tot drie keer toe (in 2013, 2015 en 2016) Turkije de visumworst hebben voorgehouden. En dat bij een 'nee' Turkije de mensensmokkelaars vermoedelijk weer vrij spel geeft.

In het kader van 'stop de stroom' besloten de EU-landen verder tot een betere bewaking van de Europese buitengrenzen. Medio december presenteerde de Commissie het plan voor een Europese grenswacht. Geen echt pan-Europees douanierskorps in blauwe uniformen - onbespreekbaar voor de lidstaten - maar de uitbouw van het huidige Frontex (dat de grensbewaking coördineert) tot een agentschap dat beroep kan doen op 1.500 grenswachten van de lidstaten.

Komen buitengrenzen ergens in gevaar, dan moet het agentschap orde op zaken stellen, desnoods tegen de zin van de betrokken lidstaat in. De lidstaten zijn al akkoord met het plan - geen geringe prestatie van het Nederlandse EU-voorzitterschap; de onderhandelingen met het parlement zijn gaande. Het streven is een akkoord voor de zomer. Van voorstel naar wet, met 28 landen in zes maanden, het is ongekend.

Nieuw verdeelsysteem

Minder voorspoedig loopt het met het speciale Afrikafonds, bedoeld voor investeringen in dat continent zodat de mensen niet hoeven te vluchten. Van de geplande 1,8 miljard euro als bijdrage van de lidstaten is 81,7 miljoen toegezegd. Ook van de afspraken met verre landen over het tegenhouden en terugnemen van hun inwoners komt vooralsnog weinig terecht.

De tweede pijler onder het migratiebeleid is een eerlijker spreiding van de migranten over Europa. Woensdag introduceerde de Commissie een nieuw verdeelsysteem met een noodventiel: als een land onevenredig veel migranten krijgt, moeten de andere lidstaten een deel overnemen. Een land kan zijn verplichtingen afkopen, maar alleen tegen een hoge prijs: 250 duizend euro per geweigerde migrant. Dat geld gaat naar de landen die dan meer mensen moet huisvesten.

Opnieuw geen pan-Europees plan met centrale spreiding van de asielzoekers door Brussel, ondanks druk daartoe vanuit het Europees Parlement, Duitsland, Italië, Griekenland en Zweden. De Oost-Europese en Baltische staten zijn echter mordicus tegen 'Brusselse asielquota'. Zij frustreren nu al - met succes - de reeds afgesproken eenmalige herverdeling van 160 duizend migranten die vastzitten in Griekenland en Italië: nog geen 1.500 mensen zijn sinds afgelopen zomer daadwerkelijk elders ondergebracht.

Bondskanselier Angela Merkel (R), voormalig Turkse premier Ahmet Davutoglu (2e R), Europees Commissaris Frans Timmermans (L) en Donald Tusk (2L) geven een persconferentie na het bezoeken van het het Nizip vluchtelingenkamp in Gaziantep, Turkije, op 23 april.Beeld afp

De eerste reacties van de Visegradlanden op het nieuwe Commissievoorstel beloven weinig goeds: 'chantage' liet Hongarije woensdag weten, Polen sprak over 'schending van de rechten van de lidstaten'.

Het wordt een 'hell of a job' om de lidstaten en het parlement mee te krijgen, gaf Timmermans toe. Om er direct een harde waarschuwing aan vast te knopen: houdt Oost-Europa zijn grenzen voor migranten gesloten, dan gaat straks misschien de EU-subsidiekraan voor Oost-Europa dicht. Wat de EU kan doen ontsporen, net als een ongecontroleerde vluchtelingenstroom.

Verplicht verdeelsysteem stuit op weerstand

De boete van 250 duizend euro per geweigerde migrant zou neerkomen op 'chantage'.

Oost-Europa zet zich fel af tegen het plan van de Europese Commissie voor een verplicht verdeelsysteem voor vluchtelingen. 'Het quota-concept is een doodlopende straat', zei de Hongaarse minister van Buitenlandse Zaken Szijjarto na een bijeenkomst in Praag van de Visegrad-landen. Behalve Hongarije zijn dat Tsjechië, Slowakije en Polen. De Poolse minister van Buitenlandse Zaken Waszczykowski, vroeg zich af of het voorstel geen 1 aprilgrap was.

Het leeuwendeel van de migranten wordt opgevangen door Griekenland, Italië, Duitsland, Oostenrijk, Nederland, Zweden, Denemarken en Noorwegen. Maar wie Europeaan wil zijn, moet begrijpen dat je je buren niet voor alles laat opdraaien, zei Europees Commissaris Frans Timmermans woensdag. 'Er bestaat geen solidariteit à la carte.' Het mag niet zo zijn dat je alleen voor Europa kiest als het je uitkomt, aldus de Commissaris.

Daarom lijkt de Europese Commissie ditmaal een soort stok achter de deur te creëren. Zij stelt voor dat landen die geen vluchtelingen willen opnemen 250 duizend euro per geweigerde migrant moeten betalen. Brussel spreekt van een 'solidariteitsheffing'. De Hongaarse minister Szijjarto heeft het over 'boetes'en 'chantage'.

De Visegrad-landen vormen een machtig blok in de EU. Ze spreken doorgaans ook namens de Baltische staten, Roemenië en Bulgarije. Polen heeft in de Europese Raad, het hoogste besluitvormende orgaan in de EU, net zo veel stemmen als Spanje en Italië. Slowakije volgt Nederland in de zomer op als EU-voorzitter.

Kader door: Arie Elshout

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden