Europa eert grote kanselier Helmut Kohl

'Hij wilde bruggen bouwen, geen grenzen trekken'

Oud-president Clinton sprak, net als de Franse president Macron en de Duitse bondskanselier Merkel. Het afscheid van Helmut Kohl was groots en Europees. 'Hij wilde bruggen bouwen, geen grenzen trekken.'

Beeltenis met rouwband. Beeld getty

Het is ruim een kilometer wandelen van de Dom in Speyer naar het Adenauerpark. Dat is niet niks, als je op een haar na zou oud bent als de man wiens graf je wilt bezoeken: Helmut Kohl. Het graf blijkt zondagmorgen nog gesloten voor werkzaamheden. Twee politievrouwen bewaken het hek. Aan de gestifte lippen van Eleonore (85) ontglipt een beheerste maar onmiskenbare zucht.

Ze tuurt door de gietijzeren spijlen, arm in arm met haar twee vriendinnen. Drie grijze Gratiën in stijlvol stijve mantelpakken - ze komen immers uit de kerk. De vrouwen hebben regelmatig met Kohl in de kerkbanken gezeten. 'En dan merkte je dat hij zich hier thuis voelde. Hij was echt een van ons.'

Waar de plantsoenendienst nu de bloemstukken schikt, werd de grote kanselier zaterdagavond in kleine kring begraven. Een hoge boom tussen de hoge, ruisende bomen.

Weduwe Maike Kohl-Richter met Angela Merkel. Beeld epa

Waar hij zich bij leven zo druk om maakte: hoe de geschiedenis over hem zou oordelen. 'Op een dag liggen we allemaal in zo'n kist. Het beste dat we kunnen achterlaten is een betere wereld voor onze kinderen', zei Bill Clinton zaterdag in Straatsburg, bij de eerste Europese rouwplechtigheid in de geschiedenis van de Europese Unie.

En Kohl heeft de wereld beter gemaakt voor de volgende generatie. Die boodschap formuleerden alle sprekers in Straatsburg, politieke zwaargewichten van nu en weleer, in hun eigen woorden.

'Hij heeft de Europese geschiedenis met de Europese geografie verzoend', zei Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker, met wie Kohl goed bevriend was. 'Hij wilde bruggen bouwen, geen grenzen trekken', zei de Franse president Macron.

Maar de rede van Clinton was het onbetwiste hoogtepunt van de twee uur durende ceremonie. In de beste Amerikaanse redenaarstraditie verbond hij grappen ('Ik zei ooit tegen Hillary: ik houd zo van Kohl omdat hij nog meer van eten houdt dan ik') naadloos met grote historische penseelstreken. 'Kohls honger bleef niet beperkt tot voedsel, hij wilde een wereld waarin niemand overheerst.'

'Hij leefde voor één doel: een vereend Duitsland in een verenigd Europa', zegt ook Eleonore, die haar hele leven CDU heeft gestemd; ooit op Adenauer, nu op Merkel. Maar ze hield het meest van Kohl. 'Hij is van hier, van de Palts, hij is een van ons.' In de kerk heeft hij een keer een hand op mijn schouder gelegd. 'Maar dat is lang geleden, hoor.'

In het hoofd van Eleonore is de tijd relatief. Opeens vaart ze uit over de zwartgeldaffaire die Kohl als kanselier de kop kostte, alsof 1998 om de hoek ligt. 'Daar kan ik niet bij. Ik vind het eigenlijk heel gewoon dat mensen een politieke partij anoniem iets kunnen schenken. Kohl stak het toch niet in zijn eigen zak, het was voor een hoger doel!'

Nu wordt het allemaal weer opgerakeld, weet Eleonore van de televisie. Net als het familiedrama. 'Het ergste vind ik het voor die zonen', zegt Eleonore's vriendin die liever niet met haar naam in de krant wil. 'Dat die nou niet eens bij het requiem waren, gisteren. Dat ze zich niet hebben kunnen verzoenen terwijl Kohl een verzoener was.'

Oud-president Bill Clinton brengt een laatste groet. Beeld reuters
Het publiek buiten probeert een glimp op te vangen. Beeld epa

Gearrangeerd

'Nou volgens mij komt het gewoon door die vrouw', zegt Eleonore, doelend op Kohls tweede echtgenote Maike Kohl-Richter. 'Die heeft dat allemaal zo...', fluistert ze met veelbetekenend samengeperste lippen, '...gearrangeerd.' Het politieke en het private - het is soms maar lastig met elkaar te rijmen, vinden de drie vrouwen.

Dat blijkt ook zaterdag in Straatsburg, waar Maike-Kohl Richter haar gezicht heeft verborgen onder een hoed en achter een donkere zonnebril. Tegen de zin van Kohl-Richter spreekt Angela Merkel haar oude leermeester Kohl toe. Ze looft hem, ondanks hun niet altijd gemakkelijke verhouding. 'Hij staat symbool voor een tijdperk.' Ze vertelt een anekdote uit 1987, toen Merkel nog DDR-burger was en ze op de staatstelevisie zag hoe Kohl tegen Erich Honecker bleef herhalen dat de muur weg moest. 'Dat gaf ons hoop.'

De politieke en persoonlijke betekenis van Kohls nalatenschap zijn in Merkels verhaal nauw vervlochten. Zoals bij Kohl zelf het politieke en het persoonlijke altijd dicht bij elkaar lagen. Aan de basis van zijn Europese politiek lag zijn oorlogservaring als tiener - nooit meer oorlog. Dat tekende zijn generatie, de generatie van de vorige week overleden Frans-Joodse politica Simone Veil. Zo wekken de doden de kern van de Europese gedachte tot leven.

'Wie denkt dat Europa vandaag alleen nog een leeg technocratisch apparaat is, vergeet waarop Europa berust.' Emmanuel Macron, de politieke benjamin onder de sprekers in Straatsburg, is het meest op de toekomst gericht. Hij belooft samen met Merkel verder te bouwen aan de unie, met de bevlogenheid van Kohl.

De herdenking in het Europees parlement in Straatsburg. De kist van Kohl draagt de Europese vlag. Beeld afp

Europese ceremonie

Bernard Eichert vindt het mooie woorden van Macron, zegt hij zaterdagmiddag op de Place d'Austerliz in Straatsburg, een plein vernoemd naar de overwinning van Napoleon op de Oostenrijkers in 1805. Eichtert vindt het ook mooi dat Kohl een Europese ceremonie kreeg, omdat het belang van Europese samenwerking wat hem betreft niet genoeg kan worden benadrukt. 'De jongere generaties hebben er minder gevoel bij, geloof ik.'

'Waarmee ik niet wil zeggen dat Europa geen problemen heeft', zegt de 67-jarige accountant. Nee, hij bedoelt niet in de eerste plaats de vluchtelingen, maar de euro en de hoge werkloosheid in Zuid-Europa. 'Ach, er komt een moment dat ook Macron een deceptie zal blijken, omdat hij niet in staat is gebleken alle problemen op te lossen.

'Een politicus kan niet alles goed doen, dat zie je aan Kohl. Die was me vroeger veel te rechts, en zo groot en Duits. Nu ben ik blij met wat hij heeft gedaan. Een eenduidig oordeel over een politicus is ingewikkeld.'

Van Straatsburg gaat de kist van Kohl op reis, van zijn woonplaats Ludwigshafen per schip over de Rijn naar Speyer, naar de dom waar Kohl als jongen met zijn moeder beschutting had gezocht tegen de geallieerde bommen en waar hij later werd geëerd met de hoogste militaire orde van de Bondsrepubliek, de 'Grosse Zapfenstreich.'

Het is een reis door het Rijnland, met zijn glooiende graanvelden, plotselinge heuvelruggen en overdaad aan Middeleeuwse kerktorens; het gebied dat Kohl zijn hele leven thuis noemde. De Frans-Duitse grensregio, gedurende eeuwen een van de bloederigst bevochten gebieden in Europa, straalt zaterdag slechts zomerse vredigheid uit - ondanks de regen. Zo zag Helmut Kohl het graag.

De kist aan boord van de MS Mainz op weg naar Speyer Beeld reuters

Lees meer

Postuum
Helmut Kohl (1930-2017) werd bekend als de man die van West- en Oost-Duitsland één land maakte en als de architect van het nieuwe Europa.

Naargeestige familietwist
De woorden die over Kohl zijn gesproken en geschreven in de twee weken na zijn dood waren lang niet allemaal lovend.

Ruud Lubbers' postuum voor Kohl
'Over de doden niets dan goeds', zegt oud-premier Ruud Lubbers als hij terugdenkt aan Helmut Kohl. Maar een vriend zou hij hem niet willen noemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.