Een boot met migranten wordt onderschept door een Spaans fregat.

Analyse Europees migratiebeleid

Europa dreigt te stranden op stuurloos migratiebeleid

Een boot met migranten wordt onderschept door een Spaans fregat. Foto REUTERS

Het geruzie om de opvang van asielzoekers maakt de sfeer in Europa giftiger dan ooit. Het uitblijven van een oplossing kan het einde betekenen van de EU.

Migratie is knallende ruzie, politiek tenminste. Deze week vochten de Duitse bondskanselier Merkel en CSU-leider Seehofer elkaar de tent uit, vuurden de Italiaanse Lega-leider Salvini en de Franse president Macron verbale salvo’s op elkaar af en pleitte de Oostenrijkse kanselier Kurz tot ergernis van andere EU-leiders voor een coalitie van Wenen, Rome en Berlijn om vreemdelingen buiten te houden. Ondertussen dobberde de vrijwilligersboot Aquarius met 629 migranten aan boord op de Middellandse Zee, symbool van het stuurloze Europese migratiebeleid.

De sfeer tussen lidstaten is ‘giftiger’ dan ooit, zegt een EU-diplomaat. Goedmaak-gesprekken zoals vrijdagmiddag tussen de Franse president en de Italiaanse premier, veranderen daar niets aan. Migratie is een wereldwijd fenomeen, vergt dus op z’n minst een Europese aanpak, maar die komt er niet omdat de lidstaten zwaar verdeeld zijn. Dat leidt nationaal tot heftige discussies, die de zaak zo op scherp stellen dat een Europees compromis steeds verder achter de horizon verdwijnt. ‘Een perverse vicieuze cirkel’, concludeert een EU-ambtenaar.

Een historisch migratieakkoord eind deze maand, zoals de Europese regeringsleiders eerder beloofden, lijkt dan ook een illusie. ‘Ik zie dat zeer somber in’, zei premier Rutte deze week in het Europees Parlement.

Terwijl de omstandigheden om zo’n doorbraak te bereiken beter zijn dan ooit. Het aantal migranten dat in Europa arriveert, stijgt de laatste weken weliswaar lichtjes maar is nog steeds een fractie van de één miljoen in het crisisjaar 2015. ‘Nu de zon schijnt, moeten we het dak repareren’, hield staatssecretaris Harbers (Justitie) zijn EU-collega’s vorige week voor. Waarop een Italiaanse diplomaat antwoordde: ‘Als bij ons de zon schijnt, gaan we naar het strand.’

Macron en Conte op het Élysée. Foto Photo News

Twintig jaar non-beleid

Het Romeinse antwoord tekent de kloof tussen de lidstaten. De meningsverschillen vloeien niet alleen voort uit geografische posities – in Italië en Griekenland komen de migranten aan, Duitsland, Zweden en Nederland zijn hun doel – ze zijn ook het resultaat van twintig jaar non-beleid in de EU qua migratie. Lidstaten wensten geen Brusselse harmonisering van hun asielsystemen. Daardoor duurt de afhandeling van een asielvraag in Italië al snel drie jaar en in Nederland een paar weken. En daardoor krijgen asielzoekers met eenzelfde achtergrond in Frankrijk wel en in Duitsland geen verblijfsvergunning.

Dat moedigt asielshoppen aan – mensensmokkelaars kennen de asielprocedures in de lidstaten beter dan de meeste burgers daar – alsook het doorreizen van migranten tot het land van hun voorkeur. De regels die dat moeten tegenhouden – de befaamde Dublin-afspraken (1997), die het land van aankomst de zorg voor de migrant oplegt – bestaan vooral op papier. Bijna de helft van de migranten die Nederland via een landgrens binnenkomt, is nergens anders geregistreerd. Terwijl deze mensen minstens één ander EU-land zijn gepasseerd.

Dit ‘grenzen open, ogen dicht’-beleid wekte lang weinig beroering, omdat de aantallen migranten laag waren. Dat veranderde met één klap in 2015, toen ruim een miljoen mensen via Griekenland en Italië de EU binnenstroomden. De paniek sloeg toe, grenzen werden gesloten en onder grote druk sloot de EU een akkoord met Turkije om de migratiestroom te stoppen, in ruil voor zes miljard euro.

Sindsdien heeft de Europese Commissie een enorm pakket voorstellen op tafel gelegd voor een echt Europees asielsysteem: met uniforme asielprocedures, gezamenlijke criteria, gedeelde veiligelandenlijsten om migranten terug te sturen én, als bittere kers op de taart: de verplichte spreiding van vluchtelingen over de EU-landen bij een nieuwe grote crisis.

Macron en Conte op het Élysée. Foto Photo News

Belofte aan de kiezer

Twintig jaar asielvrijheid in één keer opgeven, bleek echter te veel gevraagd voor de lidstaten. Politici weten dat migratie hun carrière kan maken of breken, de Italiaanse en Sloveense verkiezingen zijn recente voorbeelden daarvan. Lega-leider Salvini kon weinig anders dan de Aquarius toegang tot de Italiaanse havens ontzeggen, het was zijn belofte aan de kiezer. En Seehofer ruikt de hete adem van AfD, pal voor de verkiezingen in ‘zijn’ Beieren in oktober.

Matteo Salvini wordt omhelsd door aanhangers. Foto EPA

Het asielpakket van de Commissie is vastgelopen in voortslepende onderhandelingsrondes tussen de lidstaten. Vijf verschillende EU-voorzitterschappen draaiden en trokken er vergeefs aan, waarbij op onverklaarbare wijze de prijs om asielquota af kopen (door de Commissie afschrikwekkend op 250 duizend euro per persoon gezet) daalde tot een schamele 30 duizend. Het mocht allemaal niet baten. Oostenrijk veegde vorige week het laatste compromis van tafel, wat leidde tot een hevige maar verder effectloze tirade van Commissievoorzitter Juncker tegen Kurz.

Een bootvluchteling wordt geholpen door een medewerker van de Aquarius. Foto REUTERS

Met de rug tegen de muur

Brusselse diplomaten wijzen op de eurocrisis waarin de lidstaten pas met de rug tegen de muur (einde eurozone) en de hulp van ECB-baas Draghi (alles doen wat nodig is) hun loopgraven verlieten. Er is evenwel geen onafhankelijke ‘asiel-ECB’ die over de hoofden van de kibbelende leiders heen orde op zaken kan stellen.

Begin deze maand zette Merkel dwingend het belang neer van een Europees asielbeleid. Als de leiders die doorbraak niet aandurven, is de herinvoering van grenscontroles (het einde van Schengen) volgens haar onvermijdelijk. Die bestaan sinds 2015 weer op kleine schaal in Duitsland, Frankrijk, Oostenrijk, Denemarken en Zweden. Douaniers terug bij elke grensovergang heeft volgens Merkel ‘zware gevolgen voor onze welvaart’. Het zou bovendien de EU dertig jaar terug in de tijd werpen.

Daarmee staat de hele EU op het spel, zei de bondskanselier in een interview met Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung. Als Schengen verdwijnt, verdwijnt de EU; het klonk als haar befaamde noodkreet ‘als de euro valt, valt Europa’ uit 2010.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.