Europa blijft hameren op beschermen Poolse rechtsstaat, anders dreigt 'nucleaire optie'

De Europese Commissie handhaaft de druk op de regering van Polen, ook al blokkeerde de Poolse president eerder deze week een door Brussel gewraakt regeringsvoorstel om het Hooggerechtshof te hervormen.

Betogers in Warschau demonstreren tegen de justitiële hervormingen die de regering wil doorvoerenBeeld epa

De Commissie juicht de presidentiële actie toe, maar mocht het desondanks zover komen dat de regering rechters van het Hof ontslaat of gedwongen met pensioen stuurt, dan zal 'onmiddellijk' een begin worden gemaakt met de Artikel-7-procedure. Deze kan leiden tot de zwaarst mogelijke straf in de Europese Unie: het ontnemen van het stemrecht - ook wel de 'nucleaire optie' genoemd.

Druk opvoeren

Het conflict tussen de rechts-nationalistische regering in Warschau en de Europese Commissie duurt al anderhalf jaar. Het begon met een wet die de Poolse autoriteiten een grotere greep geeft op het Constitutionele Hof. Deze zomer kwamen daar nog eens vier nieuwe wetten bij, waarvan er één betrekking heeft op het Hooggerechtshof.

EU-commissaris Frans Timmermans zei vorige week dat al deze wetten bij elkaar de rechterlijke macht onder politieke controle dreigen te brengen, wat het einde van de rechtsstaat in Polen zou betekenen. Hij riep op de invoering van de wetten op te schorten. De regering weigerde dat. Maar afgelopen maandag verraste de Poolse president Andrzej Duda vriend en vijand door twee van de vier nieuwe wetten te vetoën. Eén daarvan voorzag erin dat vrijwel alle rechters van het Hooggerechtshof per direct ontslagen en vervangen zouden worden. De tweede wet zou de greep van het parlement verstevigen op de KRS, de Poolse raad voor de rechtspraak.

Timmermans zei woensdag blij te zijn met deze actie van de president. Maar hij wil de druk erop houden. Hoewel hij dat niet openlijk zei, is Brussel bang dat de autoriteiten in Warschau het zomerreces van de Commissie zullen aangrijpen om alsnog alle omstreden juridische hervormingen door te drukken. Vandaar het dreigement dat de Commissie 'klaar staat om onmiddellijk' te beginnen met de Artikel 7-procedure zodra rechters van het Hooggerechtshof uit hun ambt worden ontheven.

EU-commissaris Frans Timmermans geeft een persconferentie over de mogelijke stappen van de Europese Commissie tegen Polen bij het doorvoeren van omstreden wetten.Beeld epa

Derde aanbeveling

Voorts eist de Europese Commissie dat de onafhankelijkheid van het Constitutionele Hof wordt hersteld en vaardigt zij een zogeheten 'Aanbeveling' uit, waarin voorstellen worden gedaan de vier meest recente wetten zodanig aan te passen dat de 'systeemdreiging voor de rechtstaat' wordt weggenomen. De Poolse regering krijgt een maand om daarop te reageren. Het is inmiddels de derde aanbeveling, twee eerdere aanbevelingen leidden tot niets.

Ten slotte stapt de Europese Commissie naar de Europese rechter zodra een van de vier nieuwe wetten, die al is goedgekeurd en getekend door de president, officieel zal zijn gepubliceerd in de staatscourant. Deze wet geeft de minister van Justitie de bevoegdheid rechters van gewone rechtbanken aan te stellen of te ontslaan.

De Poolse regering noemt de Brusselse kritiek ongerechtvaardigd. Zij zegt dat de justitiële hervormingen nodig zijn om een verouderd rechtssysteem te moderniseren en meer in overeenstemming te brengen met de wensen van het volk. Volgens haar is de rechterlijke macht nooit gezuiverd van oud-communisten.

Meer over de omstreden wetten

De aankondiging, maandagmorgen op de Poolse tv, kwam als een kleine politieke aardschok: president Andrzej Duda verklaarde dat hij twee van de drie omstreden wetten op zijn bureau niet ging ondertekenen (+).

De rechters van het Constitutioneel Hof in Polen worden tegengewerkt door de populistische regering, zegt hun voorzitter. Andrzej Rzeplinski: 'Partijleider Kaczynski haat het idee van een onafhankelijke rechterlijke macht.' (+)

Jaroslaw Kaczynski is het brein achter de omstreden hervorming van de rechtspraak, maar zijn minister van Justitie is er het gezicht van. Zbigniew Ziobro is bezig zijn machtsbasis te vergroten, in de hoop de volgende premier te worden (+).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden