Euro shoppers

Het spannende gezelschap De Warme Winkel heeft de voorstelling We are your friends gemaakt en reist daarmee door Europa. Hoe één zijn wij eigenlijk? De actrices Maria Kraakman en Mara van Vlijmen weten het antwoord.

'Via Skype hebben we een aantal mensen in Lissabon een oud-Hollandse boerendans geleerd. Als een manier om contact te maken', zegt Mara van Vlijmen. 'Om onze cultuur over te brengen', vult Maria Kraakman aan. 'En met iemand in Berlijn hebben we een liedje van Annie M.G. Schmidt gezongen.'


Van Vlijmen: 'Solidariteit veronderstelt toch dat je elkaar een beetje kent, of leert kennen. Daar zijn we op een heel bescheiden manier mee begonnen. Maar dat is allemaal niet in de voorstelling gekomen.'


Europese solidariteit, of: wat houdt dat nu precies in? Dat is wat theatercollectief De Warme Winkel onderzoekt in We are your friends, met de nieuwste voorstelling. Gemaakt met Europees geld ging de voorstelling in Brussel in première en speelt het collectief in een reeks Europese steden: de komende week in Amsterdam.


Even kort: De Warme Winkel, dat zijn Mara van Vlijmen, Ward Weemhoff, Vincent Rietveld en Jeroen De Man. Laatstgenoemde doet niet mee met We are your friends, maar actrice Maria Kraakman weer wel. Zo werkt dat bij DWW, de bezetting ligt niet per se vast. En het programma ook niet, want eigenlijk zouden ze nu een voorstelling doen over Majakovksi, de Russische futurist, als deel van een meerluik over Russische dichters.


Kunstenaars en hun gedachtegoed (Thomas Bernhard, Rainer Maria Rilke, Oskar Kokoschka, om er een paar te noemen) zijn vaak onderwerp van hun voorstellingen - maar kijk, opeens komt daar dan weer een heel actueel thema tussendoor. Dat is DWW. In relatief korte tijd hebben ze de reputatie van een van de spannendste theatergroepen van nu opgebouwd. Met We are your friends spelen ze wederom niet op safe.


Een Thaise masseuse, een ijdele choreograaf, een cultureel beleidsmaakster met een onnavolgbare toespraak, een misbruikte performer, een stelletje verongelijkte Roma, een actrice die naar huis belt om zich tenenkrommend naïef uit te laten over het gastland waar ze optreedt - zo maar een greep uit de personages die de voorstelling bevolken. In een opeenvolging van performances roepen ze allemaal wel een vraag op over Europese eenheid en/of solidariteit - maar met een antwoord staan ze niet meteen klaar, het einde is open en hun optreden kent zo af en toe de 'subtiliteit van de voorhamer', schreef de Belgische krant De Morgen (vier sterren).


Na Brussel kwam Berlijn, daarop volgde Praag. Voordat ze het vliegtuig naar Lissabon en Toulouse pakken, hebben ze even tijd voor een gesprek, Van Vlijmen (1979) en Kraakman (1975) - de laatste speelt bij Toneelgroep Oostpool, maar liet opnemen dat ze zich af en toe mag aansluiten bij DWW ('al maken ze iets over smurfen, als ik maar mag meedoen').


In Brussel werd iemand in het publiek behoorlijk (verbaal) aangepakt door Ward Weemhoff als geagiteerde Roma. Nadien, op het moment dat er tijdens het eindapplaus een bos bloemen tussen de toeschouwers belandde, haastten mensen zich te zorgen dat die bos bij dat 'slachtoffer' terechtkwam. Een fraai staaltje solidariteit, zou je kunnen zeggen.


'Het is iedere keer een fijnzinnig spel van afstoten en aantrekken van het publiek', aldus Van Vlijmen. 'Soms voel je: oei, dit komt niet meer goed. Dat hebben we in Berlijn gehad en dat was vreselijk. Boegeroep, weglopers. Het is een heel dubbelzinnige voorstelling, vind ik, met meerdere lagen en ook veel humor, maar als je die niet 'leest', is het alleen maar heel hard en vlak. Aan ons, uiteraard, om het precies op de goede manier te brengen.'


De reacties zijn extreem wisselend. Een eerdere Berlijnse avond was een groot succes. Van Vlijmen: 'Maar meestal heb je haters én lovers in één publiek.' De theaters die zijn aangesloten bij het culturele programma van de Europese Unie (House on Fire genaamd) zijn enigszins vergelijkbaar met Frascati in Amsterdam, schatten de twee in. Openminded, in voor nieuwe ontwikkeling. Zoals theater Divadlo Archa in Praag. Kraakman: 'De artistiek directeur was steeds zeer betrokken, heel tof. Maar zijn conclusie luidde: 'Jammer dat jullie niet meer je best hebben gedaan om ons Tsjechen echt te leren kennen. Wij investeren hiermee in jullie en jullie hebben te weinig teruggedaan.' Toen hebben wij gezegd dat we niet specifiek een voorstelling maken over elk land waar we naar toegaan, maar over...'


Tegelijk: 'Europa!'


'Maar hoe belangrijk de vorm ook is, we moeten niet onaanraakbaar worden, dan schiet je je doel voorbij', zegt Van Vlijmen. Kraakman, meteen: 'Daar ligt inderdaad de grens. Naïef cynisme is eigenlijk wel een omschrijving die van toepassing is op We are your friends. Er zijn een hoop dingen goed bedoeld, en toch levert het cynische dingen op.' Marien Jongewaard, die nu ook weer de eindregie deed, zei tegen de groep: jullie zijn het 'lieve' een beetje kwijt in deze voorstelling - dat is ook weleens goed. Van Vlijmen: 'En dat heeft ermee te maken dat we er dit keer heel bewust voor hebben gekozen géén deel 2 te maken.'


Deel 2, dat is een beetje voor de intimi, iets van de makers en het maakproces. Voor de toeschouwer misschien niet altijd zo duidelijk zichtbaar, maar de totstandkoming van een DWW-voorstelling geschiedt in tweeën, waarbij in deel 1 van alles en nog wat wordt opgeworpen en in deel 2 een tegenkant wordt belicht of iets wordt ingelost. Van Vlijmen: 'Ook hier hebben we daaraan gewerkt, maar we vonden het toch het sterkst om niet met dat tweede gedeelte door te gaan. We stellen nu pittige vragen en komen met weinig antwoorden.' Zo staat er aan het eind van de voorstelling nog een potje kunstsubsidiegeld op de scène. Wanneer iemand oppert dat er vormen van kanker mee verholpen zou kunnen worden, klinkt het onverbiddelijk: nee. Kanker is geen cultuur. Daar mag het publiek de zaal mee uit.


Dat het deze vorm heeft gekregen, heeft alles te maken met het onderwerp. 'Het is een heel groot woord, solidariteit. Voor ons, Maria, Mara, Ward en Vincent, maar ik denk voor iedere westerse mens ingewikkeld om je daartoe te verhouden. Vroeger was het duidelijk dat je bij de rode partij ging en op de barricaden stond voor de armen - dát was solidariteit. Tijdens de repetities hebben we geprobeerd het voor onszelf duidelijk te krijgen hoe het nu zit. En dat bleek heel stroef te gaan, met heel veel rare bijgedachten', zegt Van Vlijmen. In de voorstelling zit een filmpje van iemand die geld geeft aan een bedelares. 'Daar zit altijd een rare kant aan: waarom geef ik 1 euro, en geen 50 of 100 en waarom geef ik die andere bedelaar ook niet wat, of kan ik dan maar beter helemaal niks geven? En waarom zit ik er opeens zo lief bij te lachen, beetje schijnheilig, toch?'


'Een belprogramma voor giro 555', zegt Kraakman, 'waarbij heel bekend Nederland in d'r mooiste jurk goedheid staat te tonen, daar word ik zo misselijk van - terwijl, het is heus goed bedoeld. Dat is een zin die boven ons repetitieproces hing: als je iets goed bedoelt, betekent het nog niet dat het het goede is. Zien we nog het verschil tussen goed doen en goeie bedoelingen?'


'In Nexus Magazine stond een betoog over de noodzaak van toenadering tussen de intellectuele en de 'gewone' mens - dit om Europa te redden. Ik ging het lezen', zegt Van Vlijmen, 'maar er stond eigenlijk helemaal niks. Hoe moeten die intellectuelen dichter bij zigeuners komen, of bij die werkloze in de bijstand? Hoe doe je dat in godsnaam? Goeie bedoelingen van die man die dat schreef, maar het komt niet aan, en over die pijnlijkheid gaat het.'


'Thank you for patronizing me', zegt Kraakman zachtjes. 'Ik schaam me nu nog.' Als 17-jarige werkte ze in een jongerencentrum waar ze een asielzoeker als collega kreeg. 'Een man uit Afrika, ik was helemaal totaal gefascineerd door hem en ik vond hem ook heel zielig. Hij maakte mooie tassen, ik dacht, ik koop er eentje, daarmee help ik hem. Zeurde hem eindeloos aan zijn hoofd en op het moment van aankoop zei hij: 'Thank you for patronizing me'. Ik begreep het niet eens direct, toen.'


'Ik zou niet willen dat deze voorstelling zegt: het is niet mogelijk om goed te doen - dat vind ik een cynische boodschap waar je niks aan hebt, maar ik hoop wel dat ze aan het denken zet', aldus Van Vlijmen. 'Over hoe moeilijk het is contact te maken met de ander en over hoe je solidair kunt zijn als je die ander niet kent. Daarom ook werken we met clichés. We spelen de Roma zoals wij ze zien, we spelen niet een Rom die thuis Nietzsche zit te lezen.'


'Ook wij hebben gedacht, mooi natuurlijk, dat Europese geld voor deze voorstelling, maar moeten we niet gewoon stoppen met kunst maken en het vliegtuig naar Roemenië pakken om in de weeshuizen te gaan helpen? Uiteindelijk beantwoorden we die vraag wel: jawel, cultuur is belangrijk genoeg financieel te ondersteunen. Maar voor de rest wordt er veel opengelaten in We are your friends.'


We are your friends zet onuitgesproken dilemma's op scherp. Hoe tot gedeelde belangen komen onder artistieke ego's? Hoe een eengemaakt Europa bouwen op het drijfzand van maatschappelijke ongelijkheid? De Warme Winkel plaatst een ongemikte stomp in de maag van de kunstenwereld. Kosmopolitisme blijkt sociaal isolement.


De Standaard (3 sterren)


Het moet gezegd dat de stereotiepen, in goede Warme Winkel-traditie, flamboyant worden vormgegeven: de scène waarin de onfortuinlijke Brusselse performer Antoine Bodard (Ward Weemhoff) de hoornpartij in Wagners Walkurenrit vertolkt op wel héél performatieve wijze, is grandioos. Tegelijkertijd blijf je als toeschouwer steken in een vrijblijvend grijnzen. Misschien is er zoveel van de oorspronkelijke lading in de coulissen verdwenen dat de voorstelling bijna onmerkbaar is meegegleden. We are your friends is daardoor niet meer dan wat het is: een hilarisch vertolkte maar wezenlijk triestige revue van clichés.


De Theaterkrant (2 sterren)


De Warme Winkel is een mooie ontdekking door artistiek leider Annemie Vanackere van theater Hebbel am Ufer. (..) Twee Roma uit Pristina lopen door het publiek om plastic bloemen van 5 euro per stuk te verkopen en er vervolgens met wat technische apparatuur vandoor te gaan. Van voor naar achter blijmoedige fake, natuurlijk. Maar de vraag naar solidariteit die De Warme Winkel opwerpt en evenzogoed op zichzelf betrekt, is echt en prangend.


Tagesspiegel, Berlin


De voorstelling (We are your friends) doet soms pijn om naar te kijken. Maar het gaat wel ergens over. (...) Het leed van anderen is ons nog steeds een beetje vreemd.


Süddeutsche Zeitung


reacties


Collectieve geesten


Theatergroep De Warme Winkel is een acteurscollectief bestaande uit Mara van Vlijmen (hiernaast op de foto), Jeroen De Man, Vincent Rietveld en Ward Weemhoff. Door telkens met gastacteurs (zoals Maria Kraakman, op de foto uiterst links), eindregisseurs, kunstenaars en musici te werken, breidt de groep zich uit.We are your friends, van 7 t/m 11/1 in Frascati, Amsterdam; van 14 t/m 18/1 in Theater Kikker, Utrecht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden