EU zoekt naar antwoord op 'bedreiging' Trump

De Europese regeringsleiders moeten vandaag een antwoord geven: bedreigt Trump de EU? 'House of Cards is te saai geworden.'

EU-president Tusk (rechts) en de premier van Estland, Juri Ratas, voorafgaand aan een gezamenlijke persconferentie in Tallinn Beeld afp
EU-president Tusk (rechts) en de premier van Estland, Juri Ratas, voorafgaand aan een gezamenlijke persconferentie in TallinnBeeld afp

De Europese leiders treffen elkaar vandaag in het Grootmeesterspaleis in Valletta (Malta) maar afgezien van de onzekerheid zijn de omstandigheden allerminst groots. De EU vecht volgens de liberale europarlementariër Guy Verhofstadt 'op verschillende fronten': tegen de VS, Rusland, China en de radicale islam aan de buitengrenzen, en tegen de populisten op eigen bodem. Aan de leiders de taak die belegering op te heffen.

'Crisis' en 'EU' lijken steeds meer synoniem voor elkaar te worden. De conflicten voor de Europese Unie rijgen zich aaneen als kralen aan een verdoemde ketting: de eurocrisis, de Griekse crisis, de Russische annexatie van De Krim, de aanslagen door islamitische terroristen in Parijs, Brussel, Nice en Berlijn, de vluchtelingenstroom, de Brexit en dan nu het aantreden van Donald Trump als nieuwe Amerikaanse president. 'De EU beleeft de gevaarlijkste tijden ooit', schreef EU-president Donald Tusk deze week in een brandbrief aan de leiders.

De extra top op Malta - gepland over migratie en hoe verder met de EU na de Brexit - wordt nu vooral een 'lange lunch' over de 'zorgwekkende' eerste beleidsdaden en uitspraken van Trump.

De leiders beraden zich nog of na de lunch een officiële verklaring richting Washington wordt uitgegeven. En zo ja, hoe scherp die boodschap dan zal zijn. In zijn brief aan de leiders noemt Tusk de nieuwe Amerikaanse regering in één adem met China, Rusland en de radicale islam, als een nieuwe as van het kwaad. Ambtenaren in Brussel stellen dat de EU-president met zijn geharnaste taal de lat heel hoog heeft gelegd. 'Zullen de leiders met hem mee springen? Is de EU verenigd hierover?' vragen de ambtenaren zich af.

De afwachtende houding van Europese regeringen direct na Trumps verrassende verkiezingswinst, valt inmiddels moeilijk vol te houden. Trump is blij met de Brexit en wat hem betreft valt de EU nog verder uiteen. Hij breekt met de traditionele Amerikaanse steun voor de Europese eenwording en opent de aanval op de euro. Volgens zijn handelsadviseur manipuleert Duitsland de eurokoers omlaag zodat de Duitse export floreert, ten koste van de Amerikaanse uitvoer. Het kan zomaar de opmaat zijn tot een valutaoorlog. Trumps beoogde EU-ambassadeur zinspeelde onlangs op de val van de euro binnen achttien maanden.

Alles bij elkaar opgeteld, vergt het veel goede wil om in Trump een vriend van Europa te zien. 'House of Cards is te saai geworden', zei Europees Commissaris Maros Sefcovic woensdagmiddag.

Tusk heeft zijn conclusie inmiddels getrokken: Trump krijgt niet langer het voordeel van de twijfel, de EU-lidstaten moeten eensgezind stelling nemen. Maar juist eenheid is de achilleshiel van de EU.

Boodschap voor Trump

Duitsland, Frankrijk en de Baltische lidstaten hebben wel oren naar een stevige boodschap richting Trump, Nederland zou bereid zijn te volgen, maar Groot-Brittannië, Ierland en Hongarije trappen op de rem en Polen aarzelt. EU-diplomaten verwachten dat als er een verklaring komt, het woord 'dreiging' zoals Tusk dat voor Washington bezigde zal ontbreken. 'We willen geen polemiek met Washington ontketenen, dat zou zeer gevaarlijk zijn', zegt een diplomaat. Hij benadrukt dat de EU Amerika niet met Trump moet vereenzelvigen. De Maltese premier Joseph Muscat, tijdelijk voorzitter van de EU, zat donderdag op dezelfde lijn. 'Ik maak onderscheid tussen de VS als land (...) en de huidige regering. Regeringen komen en gaan. We moeten ons daarom niet laten meeslepen met een anti-Amerikaanse golf', aldus Muscat in een interview met de website EurActiv.

Volgens diplomaten heeft Tusk de lidstaten 'behoorlijk overvallen' met zijn brandbrief. 'Maar dat is ook zijn taak: de zaak op scherp zetten met een 'schoktherapie'. Dat hebben de leiders soms nodig', stelt een van de diplomaten. Een eventuele verklaring zal 'subtieler dan Tusk' zijn: de nadruk op een verenigd Europa, dat open staat voor handel, niet discrimineert op basis van afkomst. 'Om het onderscheid tussen de VS onder Trump en de EU te onderstrepen.'

Eenheid is essentieel om crises te bezweren, leert de recente geschiedenis. Alleen dan komt de EU met noodzakelijke maatregelen als het Europees noodfonds voor wankele eurolanden, Europees bankentoezicht, sancties tegen Rusland en de migratiedeal met Turkije. Elk haarscheurtje in het gemeenschappelijke front, kan door de tegenstanders van de EU - zowel extern als intern - worden uitgebuit.

Maar met een gezamenlijke verklaring over de Europees-Amerikaanse relatie, zijn de leiders vandaag niet klaar. Behalve Trump zijn er de Brexit en de andere bedreigingen die Tusk noemde, zoals Rusland, de radicale islam en de opmars van eurosceptische, nationalistische en populistische bewegingen in de lidstaten. Brandende kwesties die in elkaar kunnen grijpen.

De Maltese premier Joseph Muscat, tijdelijk voorzitter van de EU Beeld epa
De Maltese premier Joseph Muscat, tijdelijk voorzitter van de EUBeeld epa

Zeer laaghangend fruit

Premier Rutte en zijn EU-collega's buigen zich daarom ook over ideeën voor de EU-top eind maart in Rome, op de 60ste verjaardag van het Verdrag van Rome (waarmee de EEG werd opgericht, voorloper van de EU). Het moet een feestje worden, in de zin dat de lidstaten laten zien dat er nog volop leven en toekomst zit in de EU na het vertrek van Groot-Brittannië.

Er wordt gedacht aan verdere eenwording van de eurozone (EU-minister van Financiën, eurobonds), gezamenlijk buitenlands beleid, Europees sociaal beleid, hechte samenwerking van de nationale legers, gezamenlijke wapenaankoop en meer ruimte voor lidstaten die als 'kopgroep' voorop willen lopen bij verdere harmonisering. Muscat ziet een Europees veiligheidsbeleid als 'zeer laaghangend fruit', zeg maar een inkoppertje.

Maar het is gevoelige materie want het gaat om de vraag: meer of minder Europa als antwoord op de Brexit? Niet voor niets overweegt de Europese Commissie de presentatie van haar voorstellen - gepland voor 8 maart - onder de druk van Den Haag te verschuiven naar 16 maart, een dag na de Nederlandse verkiezingen.

Muscat ziet ook kansen nu met Trumps America First-aanpak op wereldniveau een machts- en handelsvacuüm ontstaat. De EU kan, op haar 60ste verjaardag, in dat gat springen. 'Dat is de grote uitdaging die voor ons ligt: willen we de eerste van de volgers zijn of de leider?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden