EU schuift grensbewaking richting Sahara

Analyse

Vanwege de chaos in vertrekland Libië zoekt Europa naar manieren om de migratiestroom dieper in Afrika droog te leggen. De focus ligt daarbij op Niger. Dit beleid stuit op veel kritiek.

Migranten verlaten op een truck de stad Agadez in Niger op weg naar Libië. Niger is het belangrijkste doorvoerland voor mensensmokkelaars. Beeld Sven Torfinn

Europa schuift zijn grensbewaking steeds verder op richting de Sahara. Na de deal met Turkije om migranten naar de Griekse eilanden tegen te houden, zijn alle pijlen nu gericht op Niger. Bij gebrek aan potentiële gesprekspartners in het onbestuurbare Libië moeten de buurlanden potentiële bootvluchtelingen richting Italië aan de grens zien te stoppen.

Volgens migratiedeskundigen slaat de Europese Unie 'een heilloze weg' in door het Europese migratiebeleid letterlijk 'over de schutting' te gooien. 'Je beloont autocratische en corrupte landen en je speelt smokkelaars in de kaart; die gaan namelijk op zoek naar andere wegen', zegt Henk van Houtum, hoofd van het Nijmegen Centre for Border Research aan de Radboud Universiteit en hoogleraar grensstudies aan de Universiteit van Oost-Finland. 'De EU maakt zichzelf chantabel, zoals we hebben kunnen zien na de deal met Turkije. 'Fort Europa' wil zich versterken, maar verzwakt zich daarmee juist.'

De Europese Commissie maakte dinsdag bekend strengere afspraken te willen maken met een aantal landen waaronder Niger, Senegal, Mali, Libië en Ethiopië over het terugdringen van illegale migratie. Landen die meewerken en bovendien illegale migranten van Europa willen terugnemen, krijgen extra geld en steun bij grensbewaking. Landen die dat niet doen, worden gestraft met nieuwe handelsbelemmeringen, korting op ontwikkelingshulp en beperking van bijvoorbeeld mogelijkheden voor studentenuitwisseling.

De focus ligt vooral op Niger als belangrijkste doorvoerland voor smokkelaars. Vorige week maakte de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) bekend dat het aantal migranten dat Libië via Niger bereikt, explosief stijgt. Terwijl de afgelopen maanden gemiddeld 4.200 mensen de grens passeerden, steeg dat aantal de afgelopen weken ineens tot boven de tienduizend per week, met zelfs een uitschieter van zestienduizend. Die trend zal vermoedelijk aanhouden vanwege het verbeterde weer. Het IOM schat dat dit jaar nog ten minste 150 duizend Afrikanen de Sahara zullen doorkruisen om Libië te bereiken. Daar zoeken ze werk of reizen ze verder richting Europa. Tot nog toe bereikten dit jaar 48.527 migranten Italië vanuit Libië, een record van 2.427 mensen verdronk tijdens de oversteek.

Libië: poort naar Europa in minder dan 4 minuten

Libië is na de val van Khadaffi in hoog tempo versplinterd en er zijn wapens genoeg. En dan zijn er ook nog de tien, volgens sommigen zelfs honderdduizenden migranten die het land als vluchtroute gebruiken. Deze video legt in minder dan 4 minuten uit hoe het land ervoor staat.

Opportunisme

Niger heeft vorige maand gezegd ten minste 1 miljard euro nodig te hebben om illegale migratie tegen te gaan. Vorig jaar spraken Europese en Afrikaanse leiders tijdens de migratietop in Valetta, Malta, af dat de Europese Comissie en de gezamenlijke lidstaten ieder 1,8 miljard euro extra zouden investeren in de economische ontwikkeling en opvang in landen waar de meeste migranten vandaan komen. Het toegezegde geld van de EC bleek tot grote teleurstelling van hulporganisaties als Cordaid grotendeels uit bestaand budget te komen. De lidstaten zijn nog helemaal niet over de brug gekomen. Nederland was met 15 miljoen nog het meest scheutige land.

'Niger probeert - begrijpelijk - een slaatje uit de Europese migratiepaniek te slaan', denkt Hein de Haas, hoog-leraar sociologie en migratieonderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam en Oxford. Nadat Europa in maart een deal had gesloten met Turkije waarbij het 3miljard euro toezegde voor hulp bij de vluchtelingenopvang in ruil voor het tegenhouden en terugnemen van illegale migranten, zouden meer landen hun kans ruiken. 'Dit leidt allemaal tot niets. Europa doet al twintig jaar vergeefse pogingen om trans-Saharaanse migratie tegen te gaan. Bovendien is het een misvatting dat ontwikkelingshulp migratie zou tegengaan. Meer welvaart en beter onderwijs versterken juist de ambitie en de mogelijkheden om te migreren. Deze plannen zijn oude wijn in nieuwe zakken.'

Europa heeft de ongereguleerde bootmigratie over zichzelf afgeroepen, stelt De Haan. 'De invoering van Schengen was het startschot. Voor die tijd konden Noord-Afrikanen vrij heen en weer reizen naar Spanje en Italië.' Belangrijke oorzaak van de ongereguleerde migratiestroom is volgens velen het tekort aan legale mogelijkheden om Europa te bereiken. Vluchtelingenorganisatie UNHCR hamert steeds op ruimhartiger beleid; zowel om vluchtelingen uit de regio op te nemen als om economische migranten mogelijkheden te bieden om in Europa te werken, studeren of seizoensarbeid te verrichten.

Contraproductief

'Omdat Europa niet in staat is migratie intern in goede banen te leiden, verplaatst het het probleem naar de overkant van de Middellandse Zee. De cirkel wordt steeds groter, ik zie dat als een brevet van onvermogen', zegt Jorrit Rijpma, hoofddocent Europees recht aan de Universiteit Leiden. 'Eerst probeerde Europa migranten op volle zee tegen te houden en terug te sturen. Dat was juridisch niet haalbaar. Met Libië valt nu niet te onderhandelen, dus dan maar de verantwoordelijkheid leggen in bronlanden als Niger en Ethiopië. Maar waar ligt de grens als we zelfs zaken gaan doen met landen als Soedan en Eritrea?'

Eerder dit jaar beloofde de EU Soedan 112 miljoen euro terwijl regeringsleider al-Bashir door het Internationaal Strafhof wordt gezocht voor genocide en misdaden tegen de menselijkheid en dus zelf verantwoordelijk is voor het op de vlucht jagen van miljoenen burgers. Ontwikkelingsorganisatie Oxfam Novib noemde de plannen van de commissie deze week hypocriet. 'Het doel van minder migratie lijkt bijna alle middelen te heiligen. Vluchtelingenverdragen en bestaande hulp- en handels afspraken worden bij het oud vuil gezet. De armste landen draaien op voor de lasten van gedwongen migratie', aldus campagneleider Tom van der Lee in een verklaring.

Het repressieve Europese migratiebeleid is vooral contraproductief', zegt Rijpma. 'Hoe hoger de muur, hoe gevaarlijker de smokkelroutes worden met nog meer doden als gevolg.'

Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.