EU ontbeert exit-strategie bij afkeuring grondwet

Het ene referendum in de EU is het andere niet. Stemt Denemarken tegen de grondwet, dan is er geen man overboord....

De EU-landen stappen dit weekeinde in een politieke achtbaan: een reeks volksstemmingen over de nieuwe grondwet van de Europese Unie. Het staat vrijwel vast dat het eerste referendum, in Spanje, gunstig zal aflopen voor de EU. Maar of alle EU-landen aan het eind van de rit nog aan boord zullen zijn, is zeer de vraag.

Volgens veel voorstanders van het document, dat de besluitvorming in de EU moet stroomlijnen, is het vragen om problemen. Hoe kunnen de kiezers ooit een afgewogen oordeel geven over een honderden pagina's lang verdrag vol technische details? In zo'n ingewikkelde discussie krijgen de populistische argumenten van de tegenstanders al gauw de overhand, vrezen zij.

In een poging enige greep op het onvoorspelbare verloop van de referenda te krijgen, stelde het Europees Parlement voor alle stemmingen de tweede week van mei te houden. Dan zou het misschien meer over Europa en de grondwet gaan dan over binnenlandse politieke problemen, was de redenering. Maar in de EU maken nog altijd de lidstaten en niet het parlement de dienst uit, en dus kijkt de EU nu aan tegen een reeks van tien volksstemmingen die mogelijk tot eind 2006 zal duren.

De ervaring met EU-referenda is gemengd. Als het om toetreding tot de Unie ging, was het antwoord meestal positief. Maar andere referenda verliepen heel wat moeizamer. In 1992 stemde Denemarken tegen het Verdrag van Maastricht, waarna het moest overstemmen. Ook de Ieren moesten overstemmen, nadat ze in 2001 het Verdrag van Nice hadden verworpen. Zweden stemde anderhalf jaar geleden nog tegen invoering van de euro.

De kans dat er nu weer iets zal misgaan, is aanzienlijk, erkent men in Brussel. Het meest waarschijnlijk is dat de EU-trein zal ontsporen in Groot-Brittannië, waar de euroscepsis diep geworteld is en de pers er een sport van maakt Brussel zwart te maken.

Ook Polen en Tsjechië behoren tot de gevarenzone, al is de stemming in Polen wat positiever geworden nu de eerste golf landbouwsubsidies uit Brussel is aangespoeld. Het grootste probleem in Polen zou wel eens kunnen worden dat daar minimaal 50 procent moet opkomen, wil de uitslag geldig zijn. Tsjechië is ook een lastig geval. Het verzet daar wordt geleid door niemand minder dan president Vaclac Klaus. 'Ik ben niet kritisch over de grondwet, ik ben voor honderd procent tegen', verklaarde hij onlangs nog.

De grootste vrees in Brussel is dat Frankrijk tegen de constitutie zal stemmen. Momenteel staan de ja-stemmers nog voor (59 procent), maar in Brussel herinnert men zich maar al te goed dat de opiniepeilingen bij het Franse referendum over het Verdrag van Maastricht in 1992 ook een ruime meerderheid vóór lieten zien. Uiteindelijk haalde het verdrag het met de hakken over de sloot: slechts 51 procent bleek vóór.

De grote vraag is natuurlijk wat er moet gebeuren als een of meer landen tegen stemmen. Formeel kan de grondwet pas in werking treden als alle 25 lidstaten het document hebben geratificeerd. Maar de EU-landen hebben een ontsnappingsclausule ingebouwd. Die houdt in dat de lidstaten zich over de situatie zullen beraden als viervijfde de grondwet heeft aangenomen, maar een enkeling nog blijft dwarsliggen.

De algemene opinie in Brussel is dat die dwarsliggers dan maar moeten afhaken, maar de meesten zeggen dat liever niet hardop. 'Dan wordt er weer gedaan alsof we de kiezers een mes op de keel zetten', zegt een diplomaat.

Het hangt er natuurlijk vanaf welk land dwarsligt. Als Denemarken of Tsjechië tegenstemt, wordt het overstemmen of afhaken. Ook het dwarse Groot-Brittannië kan op weinig geduld rekenen. 'Het zou toch idioot zijn als een land dat met zoveel tegenzin lid is van de EU, de hele zaak kan torpederen', zegt een andere diplomaat.

Maar iedereen lijkt het erover eens dat de grondwet morsdood is als Frankrijk tegenstemt. Ook een Nederlands nee zal volgens Brusselse diplomaten de doodsteek betekenen voor het document. Uiteindelijk is Nederland een van de oprichters van de EU.

Wat er precies met de achterblijvers moet gebeuren, lijkt niemand te weten. De ironie wil dat pas de nieuwe grondwet lidstaten de mogelijkheid biedt uit de Unie te treden. Eén mogelijkheid is dat ze een geassocieerd lidmaatschap krijgen. In dat geval zal er toch ook opnieuw moeten worden onderhandeld over de grondwet, omdat de nieuwe stemverdeling die daarin is afgesproken op losse schroeven komt te staan.

Maar het voornaamste is dat het effect van de nieuwe grondwet dan verloren gaat. De EU wordt dan een nog veel ingewikkelder club, met hele en halve leden. Van een prominentere rol op het wereldtoneel kan ook geen sprake zijn als Groot-Brittannië in de zijspan moet plaatsnemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden