EU neemt zaak-Pamuk hoog op

Opiniestuk - Een onverhoopte veroordeling van de schrijver Orhan Pamuk zal zeker doorwerken in de EU-onderhandelingen met Turkije, schrijft Atzo Nicolaï...

De kans bestaat dat Orhan Pamuk op 16 december terecht zal staan voor een rechtbank in Istanbul. Aanleiding is een vraaggesprek dat deze Turkse schrijver van meesterwerken zoals Sneeuw begin dit jaar met een Zwitserse krant had. ‘Dertigduizend Koerden en een miljoen Armeniërs werden vermoord in Turkije, maar bijna niemand durft daarover te spreken, behalve ik’, citeerde de Tages-Anzeiger Pamuk. Die uitspraak kan hem wegens belediging van de Turkse nationale identiteit op drie jaar gevangenisstraf komen te staan.

De verontwaardiging over de aanklacht tegen Pamuk is groot. In een artikel in deze krant (Forum, 13 oktober) eiste Salman Rushdie dat de Europese Unie het voor zijn collega-schrijver zou opnemen, omdat ‘een beginselloos Europa dat grote kunstenaars en vrijheidsstrijders zijn rug toekeert zich alleen nog maar verder van zijn burgers vervreemdt’.

Rushdie heeft gelijk. Vrijheid van meningsuiting is de ziel van de Europese samenwerking. De EU moet zich tot het uiterste inspannen om te voorkomen dat Pamuk en anderen zoals hij in Turkije monddood worden gemaakt.

De aanklacht tegen Pamuk komt op een moment dat de Europese Unie en Turkije na jarenlange voorbereiding eindelijk onderhandelingen over toetreding zijn begonnen. Rushdie lijkt om die reden aan de beginselvastheid van Europa te twijfelen, maar daarmee doet hij de EU tekort. Wie vindt dat individuele schendingen van mensenrechten aan de kaak moeten worden gesteld, zal immers ook inzien hoe belangrijk het is een systeem van binnenuit te veranderen.

De EU heeft bewezen in staat te zijn landen tot zo’n gedaanteverwisseling te bewegen. Het vooruitzicht van het EU-lidmaatschap is de stuwende kracht achter de economische en politieke hervormingen. Om te mogen toetreden moeten aspirant-lidstaten een echt Europees land worden. Ze moeten een democratie en een rechtsstaat zijn, de mensenrechten respecteren en minderheden beschermen, de concurrentiedruk binnen de EU aan kunnen en de Europese regels overnemen.

De EU verovert dus niet, maar wordt veroverd. En met succes. Nog in het begin van de jaren zeventig kende Griekenland een kolonelsbewind, zuchtte Spanje onder het juk van Franco en werd Portugal bestierd door Caetano. Tien jaar later waren deze dictaturen tot solide democratieën omgevormd en konden ze daarom lid worden van wat toen nog de Europese Economische Gemeenschap heette. Vorig jaar herhaalde de EU dit kunststuk met de toetreding van maar liefst vijf voormalige communistische dictaturen en drie voormalige Sovjet-republieken. En meer landen zullen volgen, te beginnen met Bulgarije en Roemenië.

Of Turkije daar uiteindelijk ook bij zal horen, is de vraag. De afgelopen jaren is de Turkse samenleving vergaand gemoderniseerd, maar de kwestie-Pamuk en soortgelijke gevallen maken duidelijk dat het hervormingsproces nog lang niet is afgerond.

Om de hervormingen onder stoom te houden is het onderhandelingsraamwerk dat de EU en Turkije zijn overeengekomen strenger dan ooit tevoren. Tijdens de onderhandelingen zal voortdurend aandacht worden besteed aan het overnemen en naleven door Turkije van essentiële Europese waarden. Daarnaast is het mogelijk de onderhandelingen op te schorten als Turkije ernstig in gebreke blijft.

De Turkse regering heeft altijd gezegd de hervormingen niet uitsluitend te beschouwen als een middel om lid te worden van de EU, maar ook als doel op zichzelf. Als dat zo is, dan zal zij gevoelig zijn voor druk van de EU om het strafwetartikel aan te passen waarop de aanklacht tegen Pamuk is gebaseerd. Het Openbaar Ministerie hoeft overigens niet op zo’n aanpassing te wachten: dat kan vandaag al beginnen de wet liberaal – en dus terughoudend – te interpreteren.

Dat de EU de zaak hoog opneemt, zal Ankara niet zijn ontgaan. De EU heeft bij verschillende gelegenheden haar zorg uitgesproken en eurocommissarisRehn, die eerder deze maand al harde woorden sprak, bracht onlangs nog demonstratief een bezoek aan de schrijver in Istanbul. Ook ik zal Pamuk binnenkort bij zijn bezoek aan Nederland persoonlijk spreken. De Nederlandse regering heeft haar ongenoegen al aan de Turkse ambassadeur kenbaar gemaakt.

In Sneeuw laat Pamuk zien dat Turkije een land is dat worstelt met zijn identiteit. Enerzijds is Turkije een moderne, op het Westen gerichte maatschappij, anderzijds blijft het een behoudend, traditioneel-islamitisch land. Maar al worstelend met die ‘twee zielen’ boekt Turkije wel vooruitgang. Eind september werd in Istanbul voor het eerst in het openbaar gedebatteerd over het bloedbad dat tijdens de Eerste Wereldoorlog onder Armeniërs werd aangericht en vorige week verwierp een openbaar aanklager een verzoek om KAOS, de eerste homovereniging in Turkije, te verbieden. Er komt dus ook goed nieuws uit Turkije.

De Nederlandse regering zal de zaak tegen Pamuk nauwgezet blijven volgen en zich inspannen om een goede afloop te bevorderen. Mocht het onverhoopt toch tot een veroordeling komen, dan zal dat zeker zijn uitwerking niet mogen missen op de onderhandelingen.

Wat de Armeense kwestie aangaat, is het van belang dat Turkije met zijn verleden in het reine komt. Natuurlijk kost zoiets tijd en moeite – ook Nederland kan daarover meepraten. Maar de verwerking mag niet eeuwig duren en juist een vrije en open gedachtenwisseling kan dit proces bespoedigen. Ook om die reden is vrijheid van meningsuiting onontbeerlijk.

Het is onaanvaardbaar als in een land dat lid van de EU wil worden iemand de mond wordt gesnoerd. In Europa moet je je vrij uit kunnen spreken.

Atzo Nicolaï is staatssecretaris van Buitenlandse Zaken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.