EU moet Turken op de nek zitten

WOENSDAG stemt het Europees Parlement vóór de douane-unie tussen de Europese Unie en Turkije; òfwel het stelt het besluit uit....

JOS KLAASSEN

Maar niet van harte. Carlos Carnero González van Europees Unitair Links, rapporteur van het Europees Parlement, heeft geadviseerd nee te zeggen. Hij vindt dat Ankara voor het vak 'rechten van de mens' nog altijd een zware onvoldoende verdient. Volgens Carrero faalt Ankara op zes punten:

* Turkije heeft 'interessante' veranderingen aangebracht in de grondwet van de oude militaire junta, maar die laten onverlet dat in sommige artikelen de mensenrechten ingeperkt.

* Het beruchte artikel 8 van de anti-terrorismewet, dat als wapen werd gebruikt om de vrijheid van meningsuiting te kortwieken, is gewijzigd. Niettemin riskeert men in Turkije bestraffing. Carnero: 'Niemand kan ons garanderen dat het niet opnieuw tot arrestaties komt.'

* De bescherming van de rechten van de mens moet worden versterkt. De Turkse niet-gouvernementele organisaties hebben nog niets gemerkt van een vermindering van het aantal schendingen.

* Nog steeds zitten vier parlementariërs van de Koerdische partij gevangen. Onder hen Leyla Zana. Zij zit een gevangenisstraf van vijftien jaar uit op beschuldiging van contacten met de Koerdische Arbeiderspartij (PKK). Het Europees Parlement wil haar woensdag onderscheiden met de Sacharov-prijs voor de vrijheid van meningsuiting.

* Het parlement vindt dat Ankara de Koerdische kwestie uitsluitend militair aanpakt. Europa verlangt een 'niet-militaire oplossing'.

* Turkije accepteert nog steeds niet de resoluties van de Verenigde Naties over de kwestie-Cyprus.

Carlos Carnero besluit: 'Als vrienden van Turkije' moeten de Europarlementariërs klare taal spreken: nee tegen de douane-unie.

De Turkse premier Tansu Ciller heeft vorige maand uitgehaald naar 'de oververhitte retoriek' van het Europees Parlement. Ciller: 'Laat nu het woord maar aan de koele en wijze strategen van Europa.'

Zij zouden wèl onder de indruk zijn van haar belangrijkste argument: een Europees nee dreigt in Turkije het moslim-fundamentalisme in het zadel helpen. Met de opkomst van de islamitische Refah-partij (Welvaartspartij) zouden de ayatollahs het voor het zeggen krijgen in de sinds Kemal Atatürk seculiere Turkse staat.

Maar is het 'fundamentalisch gevaar' reëel in Turkije? Refah staat bij het (door de ontvolking van het platteland) snel groeiende stadsproletariaat in de gunst, omdat de partij gerechtigheid belooft: een beter leven in de schots en scheve huizen die de armoedzaaiers uit Anatolië tegen Istanbul aanbouwen.

Mehmet Ali Birand, een prominent Turks politiek commentator, heeft een groep Europarlementariërs tijdens een bezoek aan Turkije een minder alarmerende situatie geschetst: Refah is weliswaar islamitisch, maar niet fundamentalistisch. De fundamentalisten zouden slechts een minderheid vormen.

Bovendien scoort de partij volgens de peilingen momenteel wel 20 procent, maar het Grondwettelijk Hof heeft onlangs de regionale kiesdrempel van 10 procent afgeschaft. Birand sluit niet uit dat bij de parlementsverkiezingen op 24 december de nieuwe Koerdische partij winst gaat boeken ten koste van Refah.

Kopstukken uit het zakenleven en de intelligentsia in Istanbul en Ankara geloven trouwens niet dat de Turkse fundamentalisten de macht aan zich zouden kunnen trekken. De verwachting luidt: 'Dan grijpt het leger wel in.'

Het leger, de hoeder van Kemal Atatürks erfenis: de seculiere, Europese staat Turkije. Het vertrouwen op het leger is wel een cynisch argument: de militairen, die met verachting voor de rechten van de mens de Turkse grondwet geschreven hebben, zouden thans de redders van de 'democratie' zijn?

Een ander Turks dreigement luidt: als wij niet in 'Europa' mogen, gaan we ons oriënteren op de ons onringende landen, inclusief Rusland; òf we zoeken ons heil bij de Japanners en Amerikanen. Trotse Turkse ondernemers en premier Ciller geloven dat Turkije niet zozeer Europa nodig heeft, maar Europa wel de sappige Turkse markt.

Ook dat argument gaat mank. Volgens The Wall Street Journal hebben Amerikaanse bedrijven nauwelijks interesse in Turkije. De handel tussen beide landen bedroeg in 1994 slechts 4,9 miljard gulden. De Amerikanen, zo geloven sommige Turkse zakenlieden, zullen pas investeren als Turkije in de douane-unie met Europa zit.

Voor de spoken die Tansu Ciller oproept, hoeft dus niemand erg bang te zijn. Het is daarom beter ons af te vragen wat de èchte gevolgen zullen zijn van het mislukken van de douane-unie.

Het Europees parlement wil van Turkije dat het de democratie en het respect voor de rechten van de mens versterkt en dat er voor de Koerdische kwestie een politieke oplossing komt. Wat voor invloed heeft Europa op de Turkse politiek als het Turkije buitenstoot?

Tansu Ciller heeft haar staat weliswaar niet tot een walhalla van de rechten van de mens weten om te vormen. Maar zij is de weg naar verbetering ingeslagen. Er zijn inderdaad 'interessante' grondwetswijzigingen doorgevoerd; er zijn enkele honderden politieke gevangenen vrijgelaten; de Turkse dissidente schrijver Yasar Kemal en Reuter-correspondente Eliza Marcus worden niet vervolgd voor hun kritiek op de Turkse Koerdenpolitiek.

Lichtpuntjes.

De douane-unie met Turkije biedt Europa de kans het proces positief te beïnvloeden. Want met de douane-unie krijgt Turkije Europa op z'n nek. In een verstoten en op zichzelf teruggeworpen Turkije is Europa kansloos.

Jos Klaassen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden