EU moet op WTO-handelstop eerlijke regels afdwingen

Als het rijke Westen op de WTO-handelstop in Qatar volharden in het nastreven van vrijhandel ten eigen nutte, zullen de tegenstellingen in de wereld verder toenemen....

'HANDEL helpt!' stelt minister Herfkens (Forum, 22 oktober. 'Absoluut' zeggen wij. Maar alleen als het rijke Westen over nationale handelsbelangen heen stapt en de eisen van de ontwikkelingslanden serieus neemt. De tijd dat de VS samen met Europa feitelijk de handelsagenda bepalen, is voorbij. En wij zijn niet langer geloofwaardig als we een nieuwe handelsronde willen, zonder tegemoet te komen aan reële bezwaren van ontwikkelingslanden.

De WTO heeft de wereldhandel een enorme impuls gegeven. Maar arme landen en vooral de arme bevolking in deze landen profiteert daar niet van. Het blijft schokkend dat de twintig rijkste landen gemiddeld 37 maal meer verdienen dan de twintig armste. Een kloof die veertig jaar geleden half zo groot was. We kunnen niet langer van ontwikkelingslanden verwachten dat zij hun markten voor onze producten openen, terwijl wij onze markten blijven afschermen.

Tegelijk zetten de aanslagen van 11 september de top onder druk. De WTO heeft vorige week gewaarschuwd voor het inzakken van de wereldhandel in reactie op de gebeurtenissen na 11 september. Vervelend voor ons in het Westen en rampzalig voor de armen in het Zuiden. Want ook de economie in ontwikkelingslanden wordt afgeremd en die missen doorgaans de veerkracht dit op te vangen. De verwachte gevolgen volgens de Wereldbank - circa 10 miljoen mensen extra onder de armoedegrens en tussen de 20 duizend tot 40 duizend kinderen onder de vijf jaar extra die zullen sterven - zijn catastrofaal.

Mondialisering betekent dat economische ontwikkeling, armoede, conflicten en handel in elkaars verlengde liggen. Succes in Qatar moet dit wankele vertrouwen in de wereldeconomie stabiliseren. Het debat gaat voor ons niet over de vraag 'of wereldhandel goed of fout is', maar over de vraag 'hoe wereldhandel eerlijk te maken?'. Wij zien geen brood in de sceptische houding van antiglobalisten en Groenen die helemaal geen nieuwe handelsronde willen. Maar we volgen ook niet de ongeclausuleerde vrijhandelsretoriek van de neoliberalen.

De nieuwe WTO-ronde moet een 'ontwikkelingsronde' worden. Tenminste, dat is het doel dat we wereldwijd met zijn allen hebben gesteld. Dit vergt dat op voor ontwikkelingslanden cruciale terreinen als medicijnen en landbouw aan de eisen van de ontwikkelingslanden tegemoet wordt gekomen. Anders worden de betogen voor vrijhandel ten gunste van de armen heel erg ongeloofwaardig.

Zo staat in Qatar het Trips-verdrag - één van de WTO-verdragen die de internationale bescherming van patenten regelt - in het middelpunt van de belangstelling. Dit verdrag staat onder voorwaarden toe dat ontwikkelingslanden de prijsopdrijvende patenten op levensreddende medicijnen, in handen van Westerse farmaceutische bedrijven, in noodsituaties mogen negeren. Is er sprake van een crisis? Absoluut; in ontwikkelingslanden overlijden jaarlijks vijf miljoen mensen aan aids, malaria en tbc en meer dan zes miljoen aan andere infectieziekten. Wrange cijfers omdat veel levens kunnen worden gered met de juiste medicijnen.

En leidt dit tot een soepele houding in de Westerse wereld? Het antwoord is een keihard 'nee'. De VS, met steun van onder meer Canada en Zwitserland, zetten Brazilië, Zuid-Afrika, de Dominicaanse Republiek en Thailand voortdurend het mes op de keel, door te dreigen met handelssancties als deze landen de productie en in- en verkoop van goedkope medicijnen niet stopzetten. Dit is mogelijk doordat de Trips-regels op verschillende manieren kunnen worden geïnterpreteerd. Maar ontwikkelingslanden eisen terecht goedkoop medicijnen te mogen produceren.

Hoe hard de Amerikanen dit spel willen spelen, blijkt uit de miltvuurcrisis in de VS. In plaats van de noodclausule in het Trips-verdrag in te roepen en zelf goedkoop het antibioticum tegen miltvuur, Cipro, te produceren, heeft de Amerikaanse overheid het op een akkoordje gegooid met het farmaceutisch conglomeraat Bayer - patenthouder van Cipro. Bayer heeft toegezegd het antibioticum met 50 procent korting aan de VS te verkopen. Vrijhandelsregels werken zo wel heel erg in het voordeel van diegenen die de macht hebben.

Commissaris Lamy - hoofdonderhandelaar namens de EU - had met unanieme instemming van het Europees Parlement voorgesteld ontwikkelingslanden expliciet het recht te geven medicijnen tegen aids, malaria en tbc goedkoop te produceren of te importeren. Maar de VS hebben de EU gedwongen deze tekst van tafel te halen onder dreiging van het niet laten doorgaan van de nieuwe handelsronde. In de vorige week gepubliceerde ontwerptekst van de WTO over het Trips-verdrag zien we de voorstellen van Lamy dan ook niet meer terug.

Overigens zijn ook Europese landen met een grote farmaceutische industrie zoals Duitsland, Groot-Brittannië en Frankrijk hier niet ongelukkig mee. Het is daarom nu de taak van de andere Europese lidstaten, waaronder Nederland, in Qatar dit punt te forceren. Want dit hoort voor de EU, als zij serieus een verbond met de ontwikkelingslanden wil aangaan, een breekpunt te zijn.

Een tweede onderwerp is landbouw. Volgens de FAO zijn 47 ontwikkelingslanden volledig afhankelijk van landbouwexporten voor hun ontwikkeling. Westerse landen - en in het bijzonder de VS en de EU - subsidiëren van oudsher de export van agrarische producten, waardoor bijvoorbeeld Europese boeren hun producten onder de lokale marktprijzen in ontwikkelingslanden kunnen verkopen. Een vorm van oneerlijke handelsconcurrentie die nog maar deels onder het WTO-regiem is ingeperkt.

Tevens belemmeren de WTO-regels ontwikkelingslanden om mogelijke handelsbarrières op te werpen tegen de import van goedkoop voedsel uit het Westen. En verder stellen de westerse landen weer allerlei handelsbeperkingen aan de invoer van agrarische producten uit ontwikkelingslanden. Zo worden deze landen in de hoek gedrukt. Boeren in ontwikkelingslanden kunnen niet concurreren met de goedkope import uit het Westen en worden tegelijk in hun ontwikkeling belemmerd door Westers protectionisme.

Als Europa echt wereldwijde eerlijke handel voorstaat, moet ze stoppen met protectionisme van de eigen landbouw en in ieder geval op korte termijn de Europese exportsubsidies op landbouwproducten stop zetten. Pas dan profiteren ook de ontwikkelingslanden van vrijhandel.

In Qatar zal veel afhangen van de bereidheid van de Westerse landen toe te geven aan de eisen van de ontwikkelingslanden. Of dat uit de verf komt hangt mede af van de opstelling van EU-lidstaten en de ruimte die zij aan commissaris Lamy geven om handel van eerlijke spelregels te voorzien.

Succes in Qatar is essentieel, want geen nieuwe handelsronde betekent zeker een verdere marginalisering van de armen in de wereld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden