EU-leiders moeten antwoord vinden op de vraag: wat nu na de Brexit?

De topontmoeting van de EU-leiders in Slowakije is tot in detail geregisseerd. Bange en boze burgers moeten het gevoel krijgen dat hun leiders eindelijk opstaan. Welk scenario ligt er voor Bratislava klaar?

Premier Mark Rutte, Donald Tusk en Jean-Claude Juncker in Brussel. Beeld anp

'Boze en bange burgers van Europa: we hebben u gehoord.' Dat is de belangrijkste boodschap die de 27 Europese regeringsleiders (allen minus de Britse premier May) vrijdag in Bratislava de wereld in zullen slingeren. Een verhaal van berouw ('de elite heeft niet geluisterd'), beterschap ('het wordt anders') en eenheid: de EU valt niet verder uit elkaar.

Symbolisch voor dat laatste is het boottochtje 's middags van de leiders over de Donau. Het scheepje vaart, niemand gaat overboord, 27 kapiteins in de stuurhut. Het valt te hopen dat de cruiseboot niet onverhoopt vastloopt of een brug raakt, dan is de ramp qua beeldvorming niet meer te overzien.

De topontmoeting in de Slowaakse hoofdstad is er niet zo maar een. Het beraad volgt op het historische besluit van het Britse volk op 23 juni om de EU de rug toe te keren. Het joeg een stroom- en paniekstoot door Brussel en andere hoofdsteden, want hoe te voorkomen dat de Unie na zestig jaar als een suikerklontje uiteenvalt in een welgevulde beker anti-Europees populisme?

Het is een 'fatale fout' te denken dat de euroscepsis een typisch Brits fenomeen is, waarschuwt EU-president Tusk in zijn uitnodigingsbrief aan de leiders. Volgens voorzitter Juncker van de Europese Commissie resteert EU nog twaalf maanden om haar bestaansrecht te bewijzen.

De Bratislavatop is bedoeld voor diagnose en behandeling. Hier moeten de leiders op zijn minst het begin van een antwoord vinden op de vragen: wat nu? En waarheen? Zoals de Roemeense president Iohannis zijn EU-collega's daags na het Brexitreferendum al indringend voorhield: 'De EU-27 moet beter zijn dan de EU-28. Anders is het gedaan met de Unie.'

Minutieuze voorbereiding

Aan de voorbereiding heeft het in ieder geval niet gelegen. Nooit eerder ontmoetten zo veel leiders elkaar op zo veel verschillende plaatsen om een top tot een succes te maken. EU-president Tusk reisde alle hoofdsteden af, bondskanselier Merkel organiseerde een parallelle bezoekronde. Bij voorzitter Juncker van de Europese Commissie was het komen en gaan van regeringsleiders, de Visegradlanden (Oost-Europa) staken op hun beurt de koppen bij elkaar en de zuidelijke lidstaten kwamen in Athene bijeen, met de Griekse premier Tsipras als gastheer.

Wat al die verplaatsingen hebben opgeleverd? Een Brusselse diplomaat maakt met zijn twee handen een grote 'nul'. 'Revolutionaire gymnastiek. Parades uit de Sovjettijd. Veel beweging om gebrek aan voortgang te maskeren.' Wellicht een tikkeltje negatief, maar wat klopt is dat veel van de recent gelanceerde wensen en ideeën haaks op elkaar staan.

EU-president Tusk, die de vergadering voorzit, wil bovenal dat de leiders 'vastberadenheid uitstralen' om de angst voor migratie, voor terreur en globalisering bij de burger weg te nemen. Hij wil afspraken over betere bewaking van de Europese buitengrenzen (al in gang gezet); registratie van iedereen die Unie binnenkomt of verlaat, zoals de VS ook doen; nationale veiligheidsdiensten die echt samenwerken (met stip op één na elke aanslag); en bescherming van de Europese belangen en waarden in de wereldwijde vrijhandel. Kortom wat meer Fort Europa na decennia van politiek correcte openheid en globalisering.

De Visegradlanden zijn fans van vrijhandel maar ook van het vrij verkeer van hun werknemers naar andere EU-landen. Dat stuit op weerstand bij Duitsland, Frankrijk en Nederland die de Roemeense chauffeur als concurrentievervalsing zien.

Wat wil 'West':

-Handhaving Europese rechtsstaat
-Alle EU-werknemers in een lidstaat krijgen gelijk loon
-Strenge begrotingsregels

Wat wil 'Zuid':

Flexibele beloningsregels

Wat wil 'Oost':

-Soevereiniteit voor nationale rechtsstaat
-Geen gelijk loon voor EU-werknemers
-Geen spreiding migranten

Berlijn en Parijs zetten - net als Juncker - in op vergaande defensiesamenwerking, een thema waaraan de leiders in 2013 een speciale top wijdden en vervolgens bar weinig mee is gebeurd door verdeeldheid onder de lidstaten. 'Als België en Nederland niet eens gezamenlijk een trein kunnen bestellen (de Fyra, red.), denkt u dan dat een gevechtsvliegtuig wel lukt?', vraagt een diplomaat.

Dan zijn er de zuidelijke landen die een socialer Europa willen, minder Stabiliteitspact en meer geld voor de EU, iets waar Rutte cholerisch van wordt. Zijn kabinet pleit voor een rode kaart waarmee nationale parlementen Brusselse voorstellen kunnen blokkeren en een groene kaart om te agenderen.

Het is geen toeval dat de Bratislavatop vrijdagavond niet met een gemeenschappelijke verklaring wordt afgesloten. Het zou de leiders aanzetten tot eindeloos krabbelen aan woordjes zodat de tekst alle glans verliest. Tusk, die na afloop van de top verslag doet, wacht nog een heuse balanceeract. Hij moet gedetailleerd genoeg zijn om geloofwaardig over te komen en vaag genoeg om de verdeeldheid te verbloemen.

Vertrouwelijk verslag

Hoe ver de opvattingen uiteenlopen, blijkt uit een vertrouwelijk verslag van de post-Brexittop eind juni, toen de leiders het idee voor de reflectie in Bratislava bespraken. 'De EU wordt als de bron van alle kwaad en ongemak gezien', memoreerde de Italiaanse premier Renzi destijds. 'Laten we de komende maanden ervoor zorgen dat de mensen weer verliefd op Europa worden. De EU als veilige haven in onstuimige zeeën.' Zijn Belgische collega Michel sprak warme woorden over 'eenheid, solidariteit en sereniteit'.

De Estse premier Roivas herinnerde aan het optimisme van de Amerikaanse president John F. Kennedy toen die beloofde de eerste mens op de maan te zetten. 'Dit is ons Kennedy-moment', aldus Roivas. Wat zijn Deense collega Rasmussen dan weer de verzuchting ontlokte: 'Ja, laten we een Engelsman naar de maan sturen.'

Rasmussen wil niet meer of minder Europa maar meer resultaat. Hij kreeg bijval van Rutte die waarschuwde voor 'verheven nieuwe ideeën' en grootse verwachtingen. 'Er staan straks drieduizend journalisten in Bratislava die wachten op een antwoord.' Merkel zat er hoofdschuddend bij. 'Wat zal de burger denken als wij 27 antwoorden geven op wat er moet gebeuren?'

'Bratislava' is een eerste stap, zal Tusk vrijdagavond benadrukken. De top moet het kader opleveren voor een echte verklaring in maart volgend jaar als de 60ste verjaardag van het Verdrag van Rome (oprichting EEG) wordt gevierd. Mooi binnen de twaalf maanden die Juncker de EU nog geeft.

In 2007, toen 'Rome' vijftig jaar werd, kwam er ook een verklaring. Twee pagina's, opgesteld onder Duits EU-voorzitterschap. Niemand die zich nog herinnert wat erin staat, behalve Merkel.

Beeld Infographic Thijs Balder en Izaak Besuijen
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden