NieuwsEU-top

EU-leiders eens: miljardensubsidies gekoppeld aan respect voor de rechtsstaat. Wat betekent dat precies?

De EU-leiders hebben donderdagavond overeenstemming bereikt over de rechtsstaattoets en daarmee ook over de EU-begroting en het coronaherstelfonds. Ook Nederland stemde in met het compromisvoorstel uit de koker van EU-voorzitter Duitsland. Wat betekenen de afspraken in de praktijk?

De Poolse premier Mateusz Morawiecki en zijn Hongaarse ambtgenoot Viktor Orbán donderdag tijdens de EU-top in Brussel. Beeld Reuters
De Poolse premier Mateusz Morawiecki en zijn Hongaarse ambtgenoot Viktor Orbán donderdag tijdens de EU-top in Brussel.Beeld Reuters

Voor het eerst in geschiedenis van de Europese Unie worden de miljardensubsidies gekoppeld aan respect voor de rechtsstaat. De Europese regeringsleiders gingen donderdag akkoord, het Europees Parlement doet dat naar verwachting volgende week. Houdt dit de uitholling van de rechtsstaat in Hongarije en Polen tegen? En wordt de EU er beter van?

Om met dat laatste te beginnen: als het goed is wel. De rechtsstaattoets die nu aan het Europese ‘wapenarsenaal’ wordt toegevoegd, is immers bedoeld om de financiële belangen van de EU te beschermen. Jaarlijks geeft de EU zo’n 160 miljard euro uit, grotendeels via de lidstaten. Fraude met EU-geld of oneigenlijk gebruik ervan worden mondjesmaat aangepakt: door politieke onwil, politiek aangestuurde aanklagers en rechters of simpelweg door verregaande kaalslag van het rechtsstelsel.

Vooral de systematische ondermijning van de rechtsstaat in Hongarije en Polen begon steeds meer te wringen, omdat deze twee landen groot-ontvangers zijn van EU-subsidies. Vanaf 1 januari eist de EU nu onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechterlijke macht, om zeker te zijn dat misbruik van EU-geld door corruptie en fraude niet onbestraft blijft. Als sanctie kunnen betalingen vanuit Brussel worden stopgezet of gekort. Geen eenvoudige procedure maar beter dan niets.

Activering

Dat wil niet zeggen dat homovrije gemeenten in Polen met het nieuwe rechtsstaatmechanisme kunnen worden aangepakt, of de discriminatie van transgenders. Het mechanisme kan alleen geactiveerd worden als de financiële belangen van de EU in het geding zijn. Premier Mark Rutte verwacht niettemin dat het mechanisme ‘indirect’ de rechtsstaat in het algemeen in betrokken landen zal verbeteren.

De Hongaarse premier Viktor Orbán en zijn Poolse collega Mateusz Morawiecki verzetten zich maandenlang tegen de rechtsstaattoets en dreigden met een veto over de nieuwe Europese meerjarenbegroting (1.100 miljard euro) en het speciale coronaherstelfonds (750 miljard). Het compromis waarop de leiders zich donderdag verenigden – waarvoor bondskanselier Angela Merkel zich als EU-voorzitter persoonlijk inzette – bevat handreikingen aan Warschau en Boedapest.

Zo zal eerst het Europees Hof van Justitie bepalen of de rechtsstaattoets juridisch door de beugel kan. Tot dat oordeel – verwacht in 2022, maar het hof heeft spoed beloofd – kan geen sanctie worden opgelegd. De Europese Commissie mag echter wel ‘zaken opbouwen’ die met terugwerkende kracht tot sancties kunnen leiden, die verzekering kreeg Rutte donderdag.

Daarbij geldt de toets niet voor EU-subsidies die nog ‘op de plank liggen’, ongebruikt EU-geld. Dat gaat om ruim 300 miljard euro, waarvan 40 miljard voor Polen en 11 miljard voor Hongarije. Een cadeautje voor Orbán en Morawiecki.

Inlegvel

Beiden kregen verder een ‘inlegvel’ met mooie woorden over wat de toets niet doet (migratie aanjagen; discrimineren tussen lidstaten) en waar hij ook nooit voor bedoeld was. Volgens diplomaten kozen Morawiecki en Orbán eieren voor hun geld: de Poolse regering dreigde te vallen door de kwestie en Orbán weet hoeveel geld hij anders misloopt.

Deze twee leiders claimden bij aanvang van de EU-top direct de overwinning. Feit is dat het oorspronkelijke rechtsstaatmechanisme zelf niet verandert, er ligt alleen verklaring van de regeringsleiders hoe een en ander te interpreteren. Reden voor Rutte om zijn goedkeuring te geven.

Het Europees Parlement zal dat ook doen, ondanks stevige kritiek van bijvoorbeeld D66. Deze partij vindt dat de leiders met hun instructies de Commissie ‘met de rug tegen de muur’ zetten. Volgens Manfred Weber, fractieleider van de christen-democraten (de grootste fractie) zijn ‘de rode lijnen gerespecteerd’. Ook de sociaal-democraten toonden zich positief.

Vreemd is het enthousiasme bij de leiders en parlementariërs niet. Met het akkoord kunnen op de valreep de meerjarenbegroting (2021-2027) en het herstelfonds worden goedgekeurd. Alles bij elkaar 1.800 miljard euro waarop nogal wat lidstaten met smart wachten in de grootste economische crisis uit de geschiedenis van de EU.

Lees ook

EU-akkoord over rechtsstaattoets, budget en herstelfonds veiliggesteld. Leiders spreken van ‘doorbraak’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden