AnalyseVerdeeldheid over aanpak Loekasjenko

EU kritiseert stembusgang en harde onderdrukking protesten in Belarus

‘De verkiezingen in Belarus waren vrij noch eerlijk en staatsgeweld en onderdrukking van vrijheden en rechten zijn onacceptabel.’ Zo veroordeelde EU buitenlandchef Borrell dinsdagavond dan toch de ontwikkelingen rond de stembusgang in Belarus, maar de verdeelde EU worstelt nog met haar reactie. 

Een demonstratie in Minsk de dag na de presidentsverkiezingen Beeld EPA

Sinds maandag hameren buurlanden van Belarus zoals Polen en Litouwen op snelle acties en verscherping van Europese sancties, iets waar ook Duitsland op lijkt aan te sturen. Maar een noodvergadering over Belarus komt er nu niet. Wel wordt er volgens buitenlandchef Borrell gewerkt aan een ‘grondige herijking van de relaties met Belarus’.

De oproep van veel partijen in de Tweede Kamer om de mogelijkheden van persoonsgerichte sancties te bezien en de verkiezingsuitslag niet te erkennen, werd dinsdag door minister van Buitenlandse Zaken Blok beantwoord met een pleidooi voor ‘een stapsgewijze benadering’ waarbij de druk zo nodig geleidelijk wordt opgevoerd - en de bevolking ontzien. Het wachten is op stappen in EU-verband. 

De EU zit inzake Belarus al langer vast in een jojo-beleid van sancties en toenadering dat een zekere machteloosheid uitstraalt. President Loekasjenko nam ook bij eerder herverkiezingen rigoureuze maatregelen en gooide oppositiekandidaten in de cel, soms voor lange tijd. Wat volgde waren (milde) sancties, tot Loekasjenko diezelfde gevangen weer vrijliet, waarna voor de EU weer een periode van “toenadering” aanbrak.

Na de Russische annexatie van de Krim in 2014 nam Belarus een interessante positie in: hoewel het een Russische bondgenoot is, militair en economisch, en afhankelijk van Russische subsidies (middels de doorvoer van Russische olieproducten), weigerde Loekasjenko die annexatie te erkennen. Hij haalde de banden aan met Oekraïne en onderstreepte dat Belarus een onafhankelijk land is en zal blijven. Van Russische kant voerde Poetin de druk op voor vestiging van een Russische vliegbasis in het land en meer economische integratie - terwijl tegelijk de subsidies langzaam werden afgeknepen.

Spanningen dus, tussen de autoritaire leiders, en voor de EU opnieuw aanleiding om te onderzoeken hoe de banden - binnen het Oostelijke Partnerschap van de EU - voorzichtig konden worden aangehaald. Economisch zijn die banden sowieso niet gering: Nederland, met zijn Rotterdamse overslag van olie-producten, is de vijfde handelspartner van Belarus.

Trump zag kansen 

Ook de regering-Trump zag kansen voor een langzame “normalisering” van de relaties na de vrijlating van zes politieke gevangene door Loekasjenko in 2015. Vorig jaar kondigde beide landen zelfs weer aan dat ze ambassadeurs gingen uitwisselen. Toen Rusland dit jaar kort de olietoevoer naar Belarus onderbrak, bood Washington de helpende hand.

Maar, zo luidde de vraag die deze week werd opgeworpen, wat heb je eigenlijk aan zo’n “wortel-en-stok”-beleid as Loekasjenko alle wortels zelf opeet en de stok gebruikt om zijn volk mee te slaan?

Duidelijk is dat de ongehoorde repressie in Belarus opnieuw een keerpunt zal betekenen. Maar hoe dat er precies uit gaat zien, blijft nog onduidelijk. Zoals vaker, kunnen de 27 landen het niet snel eens worden. Onlangs riep de Hongaarse premier Orban nog op alle resterende sancties tegen Minsk op te geven.

Ook geopolitieke berekening is een factor. Nu Loekasjenko heel snel bezig is alle schepen achter zich te verbranden, blijft straks wellicht alleen de ‘reddende hand’ vanuit het Kremlin over. In zijn felicitatieboodschap aan Loekasjenko (Xi Jinping was hem trouwens net voor) zinspeelde Poetin weer op verdere integratie.

Niettemin staat ook de EU hier voor een proeve van bekwaamheid. Hoewel dit binnen de Unie soms minder het geval lijkt te zijn, wordt zij daarbuiten door veel mensen nog als een baken van hoop, welvaart en democratie gezien. Ook door veel Belarussen die de straat op durven te gaan voor eerlijke verkiezingen. Zij wachten op een teken van solidariteit, een hart onder de riem, vanuit het democratische kamp - niemand verwacht veel meer.

De enige die hen dat de afgelopen dagen kon bieden, waren de Litouwse leiders die oppositieleider Tichanovskaja opvingen. En Donald Tusk - die ze prees om hun ‘moed en doorzettingsvermogen’ en hun keus tegen dictatuur’. Maar Tusk is niet langer in functie als EU-president. De aarzelingen in Brussel, en de moeizame pogingen tot een standpunt te komen, bevestigen het verlammende effect van de interne verdeeldheid binnen de Unie op haar aspiratie een internationale speler te zijn.

Lees ook 

De bevolking van Belarus staat er alleen voor: na zware druk van de veiligheidsdiensten heeft oppositieleider Svetlana Tichanovskaja het land verlaten en haar strijd tegen alleenheerser Aleksandr Loekasjenko voorlopig gestaakt.

De huidige president Loekasjenko claimt meer dan 80 procent van de stemmen maar iedereen in Belarus weet dat dat niet kan kloppen. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden