EU houdt zijn hart vast voor 2017

2016 was een slecht jaar voor de EU en met verkiezingen in cruciale lidstaten voor de boeg belooft 2017 niet veel beter te worden. 'De situatie is ernstiger dan we dachten. Steeds meer leiders vinden de unie te groot om te functioneren.'

null Beeld Alvaro Domingues
Beeld Alvaro Domingues

Iets voor middernacht, na afloop van de zevende (!) en laatste EU-top van dit jaar, concludeert bondskanselier Angela Merkel het op de zakelijke toon die haar eigen is: 2016 was een 'zeer bewogen' jaar voor de EU. 'Opnieuw', voegt ze eraan toe, want in 2015 kraakte de EU ook al in haar voegen, toen onder de massale vluchtelingenstroom. En 2017 belooft niet minder spannend te worden met verkiezingen in Nederland, Frankrijk, Duitsland en (vermoedelijk) Italië en de start van de onderhandelingen met Londen over de Brexit.

Veel vreugdevolle kerst- of eindejaarsmijmeringen roept de Europese Unie niet op bij premier Mark Rutte en zijn EU-collega's. Volgens een van de aanwezigen bij de Brusselse EU-toppen bezigt bijna geen van de premiers en presidenten nog positieve - laat staan bevlogen - woorden over het Europees project. De EU is 'een last', 'hét probleem' en op zijn best 'ineffectief'. Het brengt deze leider tot een gesmoorde wanhoopkreet: 'Het pessimisme is zo algemeen, zo ontluisterend. Ik vraag me af: als je zo'n hekel aan de EU hebt, waarom blijf je dan?'

Was 2016 zó dramatisch voor de EU? Er gingen ook zaken goed. In de politieke hectiek van de dag lijkt het al weer jaren geleden, maar negen maanden terug werd - onder aanvoering van Rutte en Merkel - de vluchtelingenstroom vanuit Turkije een halt toegeroepen. Hoewel zwaar bekritiseerd door hulporganisaties is het migratieakkoord met Ankara uit maart effectief, zeker omdat vrijwel tegelijkertijd de Balkanlanden hun grenzen sloten voor vluchtelingen. Er verdrinken sindsdien vrijwel geen migranten meer in de Egeïsche Zee en de toestroom naar de Griekse eilanden is gedaald van vele duizenden naar enkele tientallen per dag. Eenzelfde aanpak wordt nu met Afrikaanse landen besproken om ook de migratie via de Middellandse Zee in te perken.

Een ander 'succes' voor de EU is dat de eenheid tegenover Rusland is bewaard, geen vanzelfsprekendheid gezien de pro-Poetingeluiden in Rome en Athene. Met dank aan de VS trouwens - nog wel, de komst van Trump kan dit veranderen - die achter de schermen flinke druk uitoefenden. Tijdens hun decembertop stemden de regeringsleiders unaniem in met verlenging van de economische sancties tegen Moskou, als vergelding voor de Krim-annexatie. De enige discussie was of de sancties met zes of twaalf maanden werden doorgerold. Het werden er zes, zoals gebruikelijk.

Zelfs op een ander politiek gevoelig terrein - de aanpak van belastingontwijking - werden onder Nederlands EU-voorzitterschap belangrijke stappen voorwaarts gezet. Geen geringe prestatie van minister Jeroen Dijsselbloem, want fiscaal beleid is een zaak van de lidstaten (soevereiniteit) en vergt daarom unanimiteit.

'In de stront'

Maar het negatieve gevoel overheerst. 'De EU heeft haar glans verloren', constateerde de Limburgse gouverneur Theo Bovens onlangs tijdens een groots opgezet feestcongres ('Europe Calling!') voor de 25ste verjaardag van het Verdrag van Maastricht, het roemruchte verdrag waarmee de invoering van de euro onomkeerbaar werd. 'De enige overlevenden van 'Maastricht' zijn de euro en ik', merkte voorzitter Jean-Claude Juncker van de Europese Commissie tijdens hetzelfde congres ironisch op.

'Europa zit in de stront als nooit eerder', zei een hoge EU-ambtenaar afgelopen zomer in de Volkskrant (+). 'De vermoeidheid is elke dag zichtbaar', beaamt eerdergenoemde disgenoot van de regeringsleiders. 'Als er de komende drie, vier jaar niets verandert, zijn dramatische wijzigingen in de EU onvermijdelijk. De situatie is veel ernstiger dan we dachten. Steeds meer leiders vinden dat de EU te groot is om te functioneren.'

De Brusselse asielquota zijn misschien wel de pregnantste illustratie van het verdeelde en verlamde Europa. In 2015 afgesproken tussen de lidstaten om Griekenland en Italië te ontlasten, stuit de verplichte spreiding van asielzoekers op pure onwil van Oost-Europese (maar ook andere) lidstaten. Van de 160 duizend vluchtelingen zijn er na anderhalf jaar ongeveer 9.400 overgeplaatst, nog geen 6 procent. De lidstaten lappen de EU-wet simpelweg aan hun laars, stelde Juncker in Maastricht bitter vast. 'Voor het eerst in de geschiedenis is de EU geen rechtsstaat meer.'

De Oost-Europese lidstaten op hun beurt ijveren sinds een half jaar voor een alternatief voor de asielquota. Ze willen die afkopen door extra douaniers te leveren aan het nieuw opgerichte Europese grensagentschap, of met kachels en tenten voor de opvang van migranten elders. Ook deze discussie zit - niet verbazingwekkend - muurvast, nu door weerstand van de noordelijke en zuidelijke lidstaten.

9.400

Van de 160 duizend vluchtelingen in de EU zijn er na anderhalf jaar ongeveer 9.400 overgeplaatst, nog geen 6 procent. Een pregnante illustratie van het verlamde Europa.

Splijtend

Minstens zo splijtend is de poging van de Commissie om de ongewenste effecten van het vrij verkeer van werknemers te beteugelen. De goedkope Poolse loodgieter, de Roemeense chauffeur en de Bulgaarse bouwvakker, ze zijn een doorn in het oog van veel burgers. Het voorstel van de Commissie om bij gelijk werk gelijk loon af te dwingen, wordt echter door de Oost-Europese lidstaten effectief geblokkeerd.

Om in het oosten te blijven: de manier waarop de Poolse regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid de rechtsstaat en vrije media knevelt, is een directe aanval op alles waar de EU voor staat. De Hongaarse premier Viktor Orbán lacht in zijn vuistje, hij hanteert dit bijltje al jaren. De rest van de Unie kijkt toe hoe Commissaris Frans Timmermans vruchteloos probeert met veel dialoog Polen weer op het rechte EU-pad te krijgen.

En dan is er Italië met zijn zwakke groei en wrakke banken, dat steeds maar zaagt en knaagt aan de regels van het Stabiliteitspact. Oud-premier Matteo Renzi wordt in Brussel vooral herinnerd door zijn eindeloze scheldkanonnades richting de Commissie. Griekenland, nog zo'n Europees hoofdpijndossier: het steevast niet tijdig nakomen van de afspraken met zijn schuldeisers scherpt de verdeeldheid aan tussen noord en zuid in de EU.

Tekst gaat verder onder de foto.

Premier Mark Rutte en President van de Europese Raad Donald Tusk tijdens de Europese Top, waar de lidstaten spreken over het associatieverdrag met Oekraïne, 15 december 2016. Beeld anp
Premier Mark Rutte en President van de Europese Raad Donald Tusk tijdens de Europese Top, waar de lidstaten spreken over het associatieverdrag met Oekraïne, 15 december 2016.Beeld anp

Nieuwkomers dit jaar wat ongemak in de EU betreft zijn Nederland en België. Premier Rutte eiste en kreeg zijn bindende verklaring over het EU-Oekraïneverdrag. 'Afgedwongen door 2,5 miljoen Nederlanders, dat is 0,5 procent van de EU-bevolking', becijfert een EU-ambtenaar mistroostig. 'Zo makkelijk leg je de EU dus lam. Een betere aanmoediging kunnen de eurosceptici niet wensen.' In oktober slaagde Wallonië (3,5 miljoen inwoners) er bijna in het vrijhandelsverdrag tussen de EU en Canada te torpederen.

'Euroscepsis leek een campagnemiddel, een manier om stemmen te winnen', zegt een ervaren diplomaat. 'Maar ik vrees dat het meer is dan een stembusstrategie. De afkeer van de EU zit veel dieper. Hij vloeit voort uit een grote teleurstelling met de EU: bij politici én kiezers.'

Populisten

Brussel houdt zijn hart dan ook vast voor 2017. Verkiezingen in vier van de zes grondleggers van de EU waarbij in tenminste drie ervan (Nederland, Frankrijk, Italië) anti-Europese populisten een serieuze gooi naar de macht doen. En als de terreurdreiging in Duitsland aanhoudt, kan Merkel straks ook niet meer om de AfD heen.

Klinkende overwinningen van de PVV, Front National, de Vijfsterrenbeweging en AfD veranderen de EU, ook als ze niet in de regering zitten. Hoe sterker de oppositie thuis, des te zwakker de leiders in Brussel. Zoals een diplomaat het deze zomer verwoordde: 'Er is geen anker meer, we drijven weg met het populistisch getij.' De Belgische econoom en EU-criticus Paul De Grauwe gebruikte in Maastricht een andere metafoor: 'De EU behandelt de arbeidsmarkt als een aardappelmarkt. Aardappels klagen niet, werknemers wel: met hun stem.'

En dat in het jaar waarin de onderhandelingen starten over het vertrek - voor het eerst in de geschiedenis - van een land uit de EU. De Brexit, door Merkel een 'diepe wond' genoemd, leidt niet alleen tot zware gesprekken en aanvaringen met Londen, hij dwingt de resterende 27 lidstaten tot een antwoord op de vraag: en hoe nu verder? Een vraag waarin bestaande en nieuwe scheidslijnen de EU-27 op de proef zullen stellen.

'De EU maakte geen lidstaten, de lidstaten maken de EU', zei vertrekkend voorzitter Martin Schulz van het Europees Parlement op het 'feestje' in Maastricht. Voormalig EU-president Herman Van Rompuy, ook aanwezig, wees op de noodzaak van 'moedige leiders' die op de barricades gaan voor verdere Europese samenwerking. 'De grootste bedreiging van de euro is niet de economie maar de politiek.'

Volgens Juncker is het duidelijk 'te heet in de keuken' voor sommige lidstaten. Om de Unie niet uit elkaar te trekken of tot stilstand te dwingen, ziet de Commissievoorzitter maar één uitweg: kopgroepen van gelijkgezinde landen. 'Dat is geen tragedie of crisis, maar een kans voor de EU.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden