AnalyseOnrust in Belarus

EU hoopt met bemiddeling grip te houden op Belarus, maar Russische inmenging blijft ‘olifant in de kamer’

Een vrouw speelt viool op een demonstratie tegen Loekasjenko in Minsk.Beeld EPA

De Europese Unie hoopt – om de indruk van een geopolitieke confrontatie met Rusland weg te nemen – op een bemiddelingsrol in Belarus van de OVSE, de enige club waar alle Europese landen deel van uitmaken. Maar in Minsk en Moskou staan de ontwikkelingen niet stil.

De dreigementen van hun president ten spijt, gingen Belarussen zondag weer de straat op in wat een van de grootste protestdemonstraties werd die het land ooit heeft gekend. Zo’n massaal vertoon van vrijheidsliefde heeft men in Europa al enige tijd niet gezien – en dat blijft in EU-landen natuurlijk niet onopgemerkt.

Toch loopt de Unie op kousenvoeten als het om Belarus gaat, en niet alleen omdat zij intern verdeeld is. Het land is immers politiek, economisch en door verdragen verknoopt aan Rusland en de herinnering aan de Oekraïense omwenteling in 2014 ligt, ondanks alle verschillen, nog vers in het geheugen. Die begon met demonstraties voor aansluiting bij ‘Europa’ en eindigde in de Russische annexatie van de Krim en een door Rusland gesteunde oorlog in Oost-Oekraïne.

Behalve op kousenvoeten loopt de EU ook om de ‘olifant in de kamer’ heen, zoals de Poolse europarlementariër Saryusz-Wolski de stilte over de Russische inmenging noemt. EU-leiders bellen president Poetin om te zeggen dat ‘buitenlandse inmenging’ uit den boze is, maar ze doen dat zonder stok achter de deur. 

Informatietroepen

Dat kan Poetin gesterkt hebben in zijn besluit vast wat hybride ‘informatietroepen’ naar Minsk te sturen. Terwijl westerse ogen (enigszins onnozel, in deze fase) alert waren op tekenen van een militaire interventie, vlogen de eerste Russische adviseurs naar Minsk. Ook de landing van het vliegtuig van FSB-directeur Bortnikov werd gemeld. Op de staatstelevisie van Belarus ging het opeens weer over ‘Belorussia’ (de Sovjet-benaming). Ook andere elementen van Loekasjenko’s nieuwe strategie lijken gekopieerd uit Russische draaiboeken, zoals de geforceerde aanwezigheid van pro-Loekasjenko-betogers, die tenminste op tv de indruk moeten wekken van ‘twee kampen’.

Volgens PvdA-europarlementariër Kati Piri is men zich in Brussel bewust van de geopolitieke gevoeligheden en is duidelijk dat de protesten in Belarus ‘puur gaan over de wens van de mensen om in vrijheid en op eerlijke wijze hun leiders te kunnen kiezen’. De hoop van de Duitsers, tijdelijk voorzitter van de EU, is dat de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) kan bemiddelen tussen Loekasjenko en tegenkandidaat Tichanovskaja en de door haar opgerichte Coördinatieraad waarvan twee leden tijdelijk zijn gevangengezet. In de ‘neutrale’ OVSE zitten immers álle Europese landen, ook Rusland en Belarus, zo is de gedachte. Vrijdag is er een bijzondere OVSE-vergadering in Wenen en EU-landen hopen dat Loekasjenko een OVSE-delegatie zal willen ontvangen.

Hoe realistisch deze hoop is, moet worden afgewacht. Het Kremlin lijkt even aan te willen aankijken of Loekasjenko het kan redden met een mildere, effectievere vorm van repressie dan het aanvankelijke botte geweld – en met wat steun en advies uit Moskou, al zegt ook Rusland dat het zich niet met de ‘interne crisis’ bemoeit.

Meerdere opties

Tichanovskaja benadrukte dinsdag in een videogesprek met europarlementariërs dat de ‘Belarussische revolutie’ vreedzaam is en niet voor of tegen Rusland en/of de EU is gericht. Maar Loekasjenko spint een web van westerse complotten, inclusief de dreiging van een Navo-inval. De Russische buitenlandminister Lavrov sprak al van ‘een herhaling van het Oekraïense draaiboek’ en uitte zich sceptisch over OVSE-bemiddeling. Maar Poetins woordvoerder Peskov laat doorschemeren dat Loekasjenko niet gelijkstaat aan alle pro-Russische krachten in het land. Het Kremlin lijkt de opties open te houden, zeker nu de vreedzame demonstraties aanhouden en Loekasjenko zich steeds gekker gedraagt.

In deze complexe situatie, moet de EU oppassen dat goede intenties geen onbedoelde effecten sorteren. Zo waarschuwde een van de oppositieleiders, Maria Kolesnikova, vorige week dat EU-sancties op dit moment de dialoog met Loekasjenko kunnen bemoeilijken.

Een ander signaal uit Belarus zelf komt van de analist Artjom Shraibman. Hij ziet als enige uitweg onderhandelingen over een nieuwe grondwet en wijst elke buitenlandse bemiddeling af. Want deze zal ‘tot nog grotere onderlinge argwaan leiden en pogingen het land uit te leveren’. Hij suggereert de vijf religies van Belarus te laten bemiddelen, met als voorwaarden vooraf een einde aan de repressie en juridische immuniteit voor Loekasjenko en zijn familie. Als het fout gaat, beseft hij, kan het uitlopen op ‘burgeroorlog, complete ondergang, of externe bezetting’.

Maar met alle stappen die de EU en Rusland tot nu toe gezet hebben, blijft vooralsnog sprake van een Belarussisch verhaal: de vreedzaam geuite wil van burgers uit alle lagen van de bevolking presenteert Loekasjenko met een uitdaging waar hij nog geen antwoord op heeft gevonden. 

Lees verder

Twee prominente oppositieleden Belarus opgepakt
Na dagen van massale protesten in tegen president Loekasjenko, heeft de speciale politie twee prominente leden van de oppositie opgepakt en vastgezet. Sergej Dylevski en Olga Kovalkova werden in Minsk in een gevangenentransportvoertuig gezet.

President Loekasjenko hint op nog meer staatsgeweld, met een machinegeweer in de hand
Het geweldoffensief tegen de honderdduizenden vreedzame protestanten in Belarus kreeg zondagavond een nieuw dieptepunt toen de president zich met een machinegeweer in de hand toonde. Nu de vijfde dode demonstrant bevestigd is, is het vrezen voor de levens van tientallen vermisten. 

Wat voor leider is Aleksandr Loekasjenko?
Hij is al tijden de langstzittende leider in Europa en sinds vorig jaar zelfs recordhouder in de voormalige Sovjet-Unie. Maar nu staat Aleksandr Loekasjenko (65) op het randje van de afgrond. Wat voor leider is hij? Waarom had hij het tij zo lang mee en gaat het nu mis?

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden