Opinie

EU heeft Griekse revolutie over zichzelf afgeroepen

Het extreme gebrek aan politiek-psychologisch inzicht in Brussel kan desastreuze gevolgen hebben.

Aanhangers van het 'nee' kamp vieren feest in Athene, nadat de eerste uitslagen over het referendum bekend zijn geworden. Beeld epa

'Is Europa immuun voor revolutie?' Aldus kop en hamvraag van mijn artikel in de Volkskrant van 4 juni 2011 over het Europese bezuinigingsbeleid. Kort samengevat: Brussel ging ervan uit dat afspraak afspraak was, bij schending sancties volgen en 'dus' regeringen wel zo verstandig zouden zijn zich aan wet en regels te houden.

Maar wat, zo schreef ik toen, 'als de wet in de ogen van de door zulke enorme bezuinigingen getroffen bevolking niet met het rechtsgevoel spoort? Wat, als zij zich daarom niet bij de uitkomst van de wet wil neerleggen? Wat, als de zittende regering daaronder bezwijkt?'

Dergelijke waarschuwingen zijn drie jaar lang in de wind geslagen. De gevolgen kennen we nu. Begin januari is de oude Griekse bestuurselite weggevaagd, zondag gevolgd door een duidelijk nee tegen het Brusselse bezuinigingsdictaat. De hulpeloos-legitimistische reacties van de Europese bestuurderskaste op deze voorspelbare Griekse kiezersopstand herinneren aan die van de Europese monarchenkaste op de woorden en daden van de Franse Revolutionairen ruim twee eeuwen terug: het mag niet, het kan niet en het is in strijd met onze regels.

Dat was allemaal waar, maar de Franse Revolutie gebeurde toch en walste vervolgens onverbiddelijk over alle ook toen als in beton gegoten beschouwde Europese omgangsregeltjes heen. Dat zij in strijd met de regels zijn, is van revoluties namelijk de essentie.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

Onverantwoorde demagogen

En zoals Tsipras en Varoufakis nu, golden na 1789 Robespierre en Danton voor de gekroonde hoofden van Europa als onverantwoorde demagogen, waarvan het vanwege hun 'irrationele' denkbeelden totaal onbegrijpelijk werd gevonden dat zij door iemand serieus werden genomen, maar zulk boos gepruttel heeft niet verhinderd dat Lodewijk XVI onder de guillotine belandde.

Ook in Athene is, sinds de verkiezingszege van Syriza, sprake van een soort revolutie die de EU over zichzelf heeft afgeroepen met een desastreus economisch beleid dat Griekenland in de afgrond heeft gestort en sociaal heeft ontwricht.

En, zo stelde ik ook reeds in 2011, het sociale aspect weegt electoraal altijd zwaarder dan het economische, omdat betalingsbalans en financieringstekort uiteindelijk ongrijpbare abstracties zijn, en kou, honger, werkloos- en dakloosheid niet. Inzake het referendum: je kunt niet verwachten dat mensen 'ja' zeggen als dat betekent dat hun pensioen wordt gehalveerd - ongeacht wat de mogelijke gevolgen van een 'nee' zouden kunnen zijn.

Verbijsterend is het niet, dat de Grieken massaal nee hebben gestemd. Verbijsterend is vooral dat Brussel, opgesloten in haar eigen geestelijke cocon van 'regels' en 'rationaliteit' daarover verbijsterd is. Opnieuw getuigt het onvermogen dit te snappen van een extreem gebrek aan politiek-psychologisch inzicht.

Brussel heeft het de afgelopen jaren bestaan Athene Spanje als lichtend voorbeeld voor te houden: daar is het bezuinigingsbeleid toch ook succesvol gebleken? Financieel is dat land inderdaad op orde - maar wel met een jeugdwerkloosheid van 50 procent. Het is maar wat je succesvol noemt. Dat juist de Spaanse regering nu tegenover de Griekse tot de hardliners behoort, vloeit voort uit de angst zelf komend najaar bij de landelijke verkiezingen te worden weggevaagd; de gemeenteraadsverkiezingen boden er al een voorproefje van.

Spelbreker

Tsipras is de spelbreker in de Brusselse consensus die, net als Danton, duidelijk maakt dat de oude waarheden loze kreten zijn en de keizer geen kleren aan heeft. Dat verklaart de verbetenheid waarmee men hem te lijf gaat: hij maakt een als administratief-financieel geframede kwestie, waarbij slechts afgesproken regels gevolgd worden, tot een ideologisch-politieke, waarbij keuzen gemaakt moeten worden. Daarom eist Tsipras keer op keer een opschaling van het technocratische Dorknopersniveau van Schäuble en Dijsselbloem naar dat van politieke leiders als Merkel en Hollande.

De hardnekkigheid waarmee Brussel aan een failliete koers vasthoudt, valt niet los te zien van twee heilige uitgangspunten: een neoliberaal monetair beleid en een door de euro belichaamd ideaal van de steeds hechtere unie, die elke exit procedureel nagenoeg onmogelijk maakt. Elke stap terug, of zelfs een pas op de plaats, wordt als een ontoelaatbare inbreuk op de 'enig juiste' koers gezien.

Aan de basis daarvan liggen twee grote perceptuele missers, waarbij de euro een cruciale rol speelt. Europa is een politiek project met economische methoden (iets wat Den Haag te weinig beseft) - alleen is de euro een stap te ver. Het is een averechts werkend middel dat door zijn korsetmatige karakter juist het nationalisme voedt dat het beoogt te bestrijden.

De basisfout bij de invoering was dat politici, bij ontkenning van diepgewortelde sociaal-mentale verschillen, meenden uit politieke noodzaak de economische cultuur naar hun hand te kunnen zetten. Sinds dat met de kredietcrisis van 2008 een grandioze mislukking gebleken is, pogen de huidige technocraten, teneinde de euro te redden, via economische dwang de politieke cultuur naar hun hand te zetten. Dat gaat evenmin.

De oplossing van Brussel: nog meer Europa. Dat is misschien rationeel logisch, maar als gevolg van het neoliberale Europese beleid van flexibilisering en privatisering dat door miljoenen burgers met de afbraak van de sociale welvaartsstaat wordt geassocieerd electoraal inmiddels onverkoopbaar, en dus - mochten de Junckers toch trachten dit door te drukken - het recept voor een pas echt grote politieke ramp, waarbij de Griekse volksopstand verbleekt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.