EU belooft na top in Bratislava: nu gaan we ook iets dóén

Oplossingsgericht, concreet, daadkracht, eenheid. Met die magische woorden willen de regeringsleiders na de top in Bratislava de eurocrisis bezweren. De EU moet handelen, en zo het vertrouwen van de burger herwinnen.

Premier Mark Rutte met zijn buitenlandse collega's Mariano Rajoy (Spanje), Maris Kucinskis (Letland), en Stefan Lofven (Zweden) in Bratislava. Beeld epa

Concrete oplossingen, vraagt u? Dan gaat het om perspectief voor de jeugd en impulsen voor de economie, vooral op digitaal gebied. Maar ook om veiligheid; Frankrijk en Duitsland willen de samenwerking op defensiegebied intensiveren. De migratiestroom moet worden ingedamd door betere bewaking van de buitengrenzen. Bulgarije krijgt EU-hulp aan de grens met Griekenland.

'We moeten daadkracht tonen', was de typering van bondskanselier Merkel, die met een reeks voorgesprekken veel in de voorbereiding investeerde. Merkel en de Franse president Hollande hielden na afloop een gezamenlijke persconferentie om de eenheid te onderstrepen. Ze noemden de top van Bratislava een onvermijdelijke stap om tot praktische maatregelen te komen.

Drie maand na het historische referendum in Groot-Brittannië heeft de top het Europese project uiteraard niet eensklaps uit de impasse gehaald. Maar 'er was een déclic', zo maakte premier Charles Michel zich sterk. Rond de tafel bleek er volgens de eerste minister politieke wil om het immobilisme te overstijgen. 'Iedereen was er zich vandaag van bewust dat we meer rekening moeten houden met de realiteit in andere landen.'

Onderhuids zijn de tegenstellingen wel groter dan ooit. Merkel zei het met zoveel woorden voor ze het kasteel van Bratislava binnenging. 'De EU verkeert in een kritieke fase.' Donald Tusk, voorzitter van de Europese Raad, formuleerde het anders. 'Europa is door elkaar geschud. We moeten laten merken dat we hebben geleerd van de brexit.'

Culturele contrarevolutie

Vandaar ook de taal die in Bratislava werd gehanteerd. Een 'roadmap' is gelanceerd om het 'proces' vorm te geven. Het zijn termen die doorgaans alleen bij vredesbesprekingen worden gebruikt - denk aan de roadmap voor het Midden-Oosten. Dat geeft aan hoe hoog de spanningen opliepen. In Bratislava werd zichtbaar dat de verhoudingen in Europa na de brexit anders liggen: de Oostelijke lidstaten willen serieus worden genomen. Na Maastricht, Schengen en Lissabon moet ook Bratislava een symbolische lading krijgen.

De Hongaarse premier Viktor Orban en de Pool Jaroslaw Kascynski, leider van de nationalistische regeringspartij PiS, maken zich tot woordvoerders van die andere verhoudingen. Ze kondigen een culturele contrarevolutie aan. In een gemeenschappelijke verklaring - ook ondertekend door Slowakije en Tsjechië, met zijn vieren de Visegrad-landen - bepleiten ze een grotere rol voor nationale parlementen.

Ook poneren ze het concept van 'flexibele solidariteit'. Wat betekent dat zij hun binnen de EU afgesproken quotum aan vluchtelingen niet hoeven op te nemen. Duitsland toont daar alvast begrip voor. Wellicht is meer vrijwilligheid in de verdeling van vluchtelingen wenselijk, klinkt het uit de omgeving van Merkel.

Oost-Europa wil macht terughalen

Het streven van de Visegrad-landen staat haaks op het proces van verdere integratie en overheveling van macht naar Brussel, waarmee de EU zich door de crises van het afgelopen decennium hielp. Oost-Europa wil een deel van die macht terughalen naar nationale parlementen. Vooral Hongarije wekt met zijn referendum over vluchtelingen de ergernis van andere lidstaten. Orban was bij de begroeting in de burcht van Bratislava een van de weinigen die niet door Juncker werd geknuffeld.

Die tweespalt lijkt het hart van de EU te hebben bereikt. Jean-Claude Juncker, voorzitter van de Europese Commissie, legde in zijn State of the Union het initiatief om Europa te veranderen bij de Europese Commissie. Donald Tusk, voorzitter van de Europese Raad, vindt juist dat de lidstaten verantwoordelijk zijn voor EU-verdragen. 'De kiezers willen meer invloed op de beslissingen van de Unie', zei hij aan de vooravond van de top.

Het proces van Bratislava wordt voortgezet op Malta, en moet in maart in Rome worden afgerond. Daar wordt herdacht dat zestig jaar eerder het Verdrag van Rome werd getekend, het begin van - toen nog - de EEG. Eensgezindheid was er in Bratislava alvast op één terrein: tijdens de boottocht over de Donau bleken alle EU-landen klaar om het klimaatverdrag van Parijs te ratificeren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden