Reportage teff

Ethiopië teelt al duizenden jaren teff. Toch heeft een Drent patent op het graan

Al duizenden jaren teelt Ethiopië teff, de basis voor het nationale gerecht injera. Dus hoe kan een Drentse landbouwkundige patent hebben op de graansoort die wordt getipt als het nieuwe superfood? Ethiopië stapt naar het arbitragehof.

Ethiopische boeren aan het werk. Foto Julius Schrank

Alsof een Ethiopiër er met het patent op stroopwafels of hutspot vandoor is gegaan. Zo voelen de Ethiopiërs zich over het kapen van de graansoort teff, hoofdingrediënt van hun nationale lievelingsgerecht injera, door een Drentse landbouwkundige. Hoe kan het in Ethiopië al duizenden jaren geteelde teff in 2003 zijn ‘uitgevonden’ door ene Jans Roosjen uit Hooghalen, vragen ze zich af. Net nu het glutenvrije en mineraalrijke graan op de drempel van een quinoaëske wereldhit lijkt te staan, gooien Roosjens patenten roet in het eten. De Ethiopische regering stapt naar het ICC Hof van Arbitrage in Parijs, ’s werelds grootste beslechter van zakenruzies, om de patenten aan te vechten. Zelf noemt Roosjen de internationale rel waarvan hij het middelpunt is ‘onzinnig’.

De kiem van het Nederlandse staaltje (agri)culturele toe-eigening ligt in de zomer van 2003, als Ethiopische landbouwkundigen 1.440 kilo teffzaadjes – 12 teffsoorten maal 120 kilo – op de post doen naar Nederland. De ontvangers, Jans Roosjen en dorpsgenoot Hans Turkensteen, zijn enthousiast geraakt over het ook wel ‘Abessijns liefdesgras’ genoemde minigraan – één tarwekorrel is even zwaar als 150 teffkorrels – dat bovengemiddeld rijk is aan eiwitten, vezels en mineralen als calcium, magnesium en zink. Bovendien bevat teff in tegenstelling tot bijvoorbeeld tarwe en spelt geen gluten – ideaal voor mensen met coeliakie, oftewel glutenintolerantie. Roosjen en Turkensteen zien het helemaal voor zich: teffbrood, teffrepen, teffkoeken, teffpasta, teffoliebollenmixen. Ze zijn zo overtuigd van de potentie van het gewas dat de akkers van de Veenkoloniën zich in een mum van tijd met teffhalmen vullen: op het hoogtepunt in 2004 staat er 820 hectare teff, verdeeld over 84 telers.

Tot zover geen vuiltje aan de lucht, ware het niet dat Roosjen op 22 juli 2003 twee patenten aanvraagt bij de Octrooiraad in Den Haag: een voor een ‘meelmengsel omvattende teffmeel’, de ander voor de ‘verwerking van nagerijpt teffmeel’. Niet veel later volgt een Europees patent, vandaag de dag geldig in Duitsland, België, Oostenrijk, het Verenigd Koninkrijk en Italië, samen met Nederland goed voor 246 miljoen potentiële teffeters.

Het zijn deze patenten waartegen de Ethiopische regering nu te hoop loopt in het door Le Monde tot ‘teffoorlog’ gebombardeerde conflict. ‘De afgelopen negen maanden zijn er uitgebreide pogingen gedaan Ethiopië’s patentrecht op teff terug te winnen’, zei Getahun Mekuria, minister van wetenschap en technologie, onlangs in het Ethiopische parlement. Na jaren van vergeefs onderhandelen en campagne voeren zit er volgens Mekuria niets anders op ‘dan ons recht te halen langs juridische weg’. De Ethiopische regering stapt daarom naar het Hof van Arbitrage van de Internationale Kamer van Koophandel in Parijs.

Zelf willen Roosjen en Turkensteen niet veel kwijt over de affaire, maar één ding willen ze wel gezegd hebben: het is nooit de bedoeling geweest om injera af te pakken van de Ethiopiërs. ‘Injera, dat is van hen, daar ben ik altijd van afgebleven, dat wordt daar al zo lang gegeten’, zegt Roosjen (67). Het ging hem er alleen maar om dat teff ook andere kwaliteiten heeft waaraan de Ethiopiërs nooit gedacht hadden, bijvoorbeeld dat je er ook lekker brood mee kunt bakken. ‘Daar hebben wij een patent voor ontwikkeld.’

Foto Julius Schrank

‘Ethiopië is injera en injera is teff’

‘Ethiopië, dat is injera’, omschrijft Amdu Zerfu van Ethiopisch restaurant Sunshine uit Utrecht het culturele belang van injera voor het land van 107 miljoen inwoners. En injera is teff, hoofdingrediënt van de sponzige, lichtzure pannekoeken. De Ethiopiërs telen teff al zeker 5.000 jaar, tegenwoordig veelal op 1.800 tot 2.200 meter hoogte. Ruim vier op de tien boeren verbouwen teff, en dat in een land waar bijna 80 procent van de bevolking leeft van landbouw, blijkt uit cijfers van de International Food Policy Research Institute. Sinds kort begint ook de buitenwereld het mineraalrijke ‘superfood’ te ontdekken: Sting, Victoria Beckham en Gwyneth Paltrow zijn aficionado’s van ‘het nieuwe quinoa’, zoals de koosnaam in kranten als The Guardian en The Washington Post luidt.   

Achteraf gezien, zegt Turkensteen, was het beter geweest als er expliciet in de patenten had gestaan dat ze niet van toepassing zijn op traditionele Ethiopische producten zoals injera. In een begeleidend schrijven bij het patent staat weliswaar dat teff ‘al meer dan 5.000 jaren voor menselijke consumptie wordt verbouwd in voornamelijk Ethiopië en Eritrea’, maar het patent zelf maakt geen onderscheid tussen oude en nieuwe teff-toepassingen. ‘Daardoor heeft de Ethiopische regering nu theoretisch een punt, omdat het lijkt alsof ons patent ook betrekking heeft op de verkoop van teffgraan.’ Het patent op teffmeel is namelijk zo breed geformuleerd dat ogenschijnlijk de hele graansoort eronder valt: voor alle teff-producten, inclusief injera, moet je het graan nu eenmaal tot meel vermalen, zoals je ook moeilijk tarwebrood kunt bakken zonder tarwemeel. ‘Maar wij hebben nooit opgetreden tegen mensen die injera maken, dat staat precies haaks op wat we willen’, zegt Turkensteen.

‘Dit is biopiraterij. Diefstal’

‘Biopiraterij’, zo noemt onderzoeker Regine Andersen van het Fridtjof Nansen Instituut in Oslo de handelwijze van Roosjen en Turkensteen desondanks. Zoals piraten schepen leegroven, zo gaan biopiraten aan de haal met de agriculturele schatten van ontwikkelingslanden. Andersen doet al bijna twintig jaar onderzoek naar de rechten van boeren op hun planten, dieren en andere ‘genetische bronnen’, maar in slechts één geval – dat van Roosjen en Turkensteen – heeft ze mensen van biopiraterij beschuldigd, zo voorzichtig zegt ze de term te gebruiken.

De twee Drenten hebben de afspraken geschonden die ze in 2003 maakten met de Ethiopische overheid, zegt Nansen. In ruil voor het gebruik van teff beloofden ze Ethiopië te laten meedelen in de inkomsten en geen rechten te claimen over traditionele Ethiopische kennis, wat in Andersens ogen haaks staat op Roosjens patent op teffmeel. ‘In de praktijk betaalden ze de Ethiopiërs nauwelijks – 4.000 euro – en legden ze juist wel patent op teff. En dan ging het bedrijf van Roosjen en Turkensteen waarmee de Ethiopische overheid de overeenkomst gesloten had in 2009 ook nog eens failliet. Daardoor was de overeenkomst nietig, maar Roosjen kon de patenten wel meenemen naar nieuwe bv’s. Dat is diefstal.’ Turkensteen noch Roosjens wil hierop commentaar geven.

Komt de redding ook uit Drenthe?

Ook de Ethiopische redding zou weleens uit Drentse hoek kunnen komen. Twee ex-zakenpartners van Roosjen en Turkensteen, Anne Hulst en Ruud van Klaveren, introduceerden in de aanloop naar de Olympische Winterspelen in Sotsji (2014) een van teff gemaakt ‘sportbrood’, dat deel uitmaakte van het dieet van de Corendon-schaatsploeg. Een patentbreuk, vonden Roosjen en Turkensteen. Hulst en Klaveren stapten daarop naar het Octrooicentrum Nederland om het patent verworpen te krijgen. De eerste stap, een advies in hun voordeel, is gezet: op 21 oktober 2015 schreef het Octrooicentrum Nederland dat de conclusies in Roosjens patent grotendeels nietig zijn ‘wegens gebrek aan nieuwheid of inventiviteit’. Maar om het patent verworpen te krijgen moet de rechtbank Den Haag – als enige rechter in Nederland bevoegd in octrooizaken – het eerst nog nietig verklaren. ‘We zitten nu al een jaar op een uitspraak te wachten, de rechtbank is overbelast’, zegt Hulst. Als ze gelijk krijgen, sluiten Hulst en Van Klaveren niet uit dat ze ook Roosjens Europese patent zullen aanvechten.

Mochten ze ongelijk krijgen, en mocht ook de Ethiopische regering bakzeil halen bij het Hof van Arbitrage in Parijs, dan moeten ze nog zes jaar op hun tanden bijten: in 2024 verlopen Roosjens patenten, en kan iedereen weer een graantje meepikken van teff. 

Hoe krijg je een patent op een millennia-oude uitvinding? 

De belangrijkste nieuwigheid in Roosjens patent op teffmeel zit hem in het ‘valgetal’, oftewel het aantal seconden dat een stalen kogeltje erover doet om door een smurrie van bloem en water te vallen, een belangrijke graadmeter voor de bakkwaliteit van graan. Hoe sneller de kogel valt, des te lager het zetmeelgehalte en des te slechter de bakkwaliteit. 

Om brood en koekjes te bakken is een valgetal boven 220 seconden nodig, hoewel graanhandelaren de lat bij hun inkopen veelal bij 300 leggen. Roosjens patent op teffmeel spreekt van een valgetal ‘tussen 280 en 420, bij voorkeur tussen 300 en 400 en bij grotere voorkeur tussen 320 en 380’. 

Maar daar is niets nieuws aan, zegt Wannes Weymiens, octrooigemachtigde van Anne Hulst en Ruud van Klaveren, twee teffondernemers die Roosjens patent verworpen proberen te krijgen. Roosjen heeft – zoals hij zelf ook toegeeft – niets toegevoegd aan teff, maar alleen een al decennia bestaande meetmethode voor het eerst losgelaten op de graansoort. 

Weymiens: ‘Elk meel heeft een valgetal, dus ook het teff dat de Ethiopiërs al vijfduizend jaar vermalen. Alleen hebben de Ethiopiërs dat valgetal voor 2003 nooit gemeten.’ In 2008 deden Ethiopische landbouwkundigen dat wel: het valgetal van 22 onderzochte teffsoorten bleek van nature tussen 273 en 400 te liggen, oftewel vrijwel volledig binnen Roosjens patent. ‘Dan ben je dus eigenlijk een heel gewas aan het monopoliseren.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.