Eten voor de gezondheid en de winst

Binnenkort mogen producenten veel meer dan nu voedsel verkopen dat is verrijkt met vitamines en mineralen. Dat past bij de opkomst van de 'gezonde' voeding....

VOOR DE OUDER wordende, maar nog vitale hond is het al op de markt: seniorenvoeding met extra vitamines. Het is slechts een kwestie van tijd voordat er voor de oudere, maar nog vitale mens speciaal voedsel in de winkel ligt.

Steeds meer gezondheid claimende produkten vullen de schappen van de supermarkt. Sommige zijn niet aan te slepen, zo populair zijn ze. Over niet al te lange tijd volgt de voeding die met vitamines en mineralen is verrijkt.

Want vrijwillig verrijkte voeding is binnenkort, mogelijk eind mei, wettelijk toegestaan als het 'Warenwetbesluit Toevoeging micro-voedingsstoffen aan levensmiddelen' in werking treedt. Functional foods, met (vaak vage) verwijzingen naar gezondheid, zijn de toekomst, zeggen voedingsdeskundigen. Er zijn vier categorieën toevoegingen: de gezondere vetten, de vezels, de melkzuurbateriën en de extra vitamines en mineralen. Over die laatste categorie gaat het nieuwe Warenwetbesluit.

In vergelijking met andere landen is de Nederlandse overheid altijd terughoudend geweest met toevoegingen aan het voedsel. Uitzonderingen zijn de - verplichte - toevoeging van vitamine A en D aan margarine en halvarine en het joderen van (brood)zout. Verder bestaan er tussen landen soms grote verschillen in de aanbevolen hoeveelheden vitamines in de dagelijkse voeding. Vrijwillige voedselverrijking wordt nationaal bij de wet geregeld. Engeland, de Verenigde Staten en Japan doen veel meer dan Nederland.

Zo kwamen er in de VS in 1994 drieduizend nieuwe produkten op de markt die de gezondheid zouden bevorderen, waaronder voedsel met weinig en gezonder vet, extra vitamines en voedingsvezels. En per 1 januari 1998 is het verplicht aan ontbijtgranen (cornflakes), brood en pasta's foliumzuur - een vitamine van het B-complex - toe te voegen. Dat is de eerste verplichte voedselverrijking sinds de Tweede Wereldoorlog.

Nederland volgt op afstand. De liberalisering hier is een gevolg van een aantal ontwikkelingen. Het voedingspatroon verandert, er zijn goede wetenschappelijke onderzoeken over de werking van voedingsstoffen en in heel Europa is de wetgeving in beweging.

De bevolking in de westerse wereld komt, op enkele uitzonderingen na, aan vitamines niets te kort, zegt het Voorlichtingsbureau voor de Voeding. Dit bureau volgt de adviezen van het wetenschappelijke adviesorgaan: de Voedingsraad. Als men zich aan deze aanbevelingen houdt, krijgt de overgrote meerderheid van de bevolking genoeg om tekorten te voorkomen. We eten gezond, al kan het altijd beter. Bij de toevoeging van een aantal vitamines en mineralen gaat het dan ook niet om het opheffen van tekorten, maar om optimalisering of maximalisering.

Vooruitlopend op de nieuwe wet laat het ministerie van Volksgezondheid al een aantal nieuwe produkten met extra vitamines toe. Toegestaan en al te koop zijn: melk en vruchtensappen met toegevoegd calcium en vitamine C en D, Fris & Fit, een yoghurt met fruit, granen, druivesuiker en een heel scala aan vitamines, Vat geen kou vla met vitamine C, een seizoensgebonden produkt, dat alleen te koop was in september vorig jaar.

Hoewel hij 'geen enorme voorstander' van voedselverrijking met vitamines is,' vindt de Wageningse hoogleraar humane epidemiologie en gezondheidsleer prof. dr F. Kok niet dat we 'er al te eng over moeten doen'. 'Er zijn betrouwbare studies over vitamines A, B, C, extra vitamine E en calcium. We kennen de bijwerkingen en de gevaren van overdosering. Maar er komen ook steeds meer studies met positieve berichten. Uit recent onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat extra vitamine E bij risicogroepen de kans op een hartinfarct vermindert. En foliumzuur helpt niet alleen ter voorkoming van open ruggetjes, maar mogelijk ook tegen hart- en vaatziekten.'

Van zwangere vrouwen en ouderen is bekend dat ze te weinig vitamines binnen krijgen, zegt het Vitamine Informatie Bureau. Volgens de Voedingsraad geldt dat 40 procent van de zwangeren minder vitamine A tot zich neemt dan de vastgestelde minimale dagelijkse behoefte van 0,6 milligam. Een kwart van de ouderen heeft een tekort aan vitamine B-12 en alle 75-plussers zouden een vitamine D-supplement moeten gebruiken om botontkalking tegen te gaan.

CONSUMENTEN weten heel weinig over vitamines, hoe ze werken en hoeveel ze nodig hebben. Ook onderzoekers weten niet precies wat optimaal is voor het lichaam. Gevarieerd eten is voor de meeste mensen voldoende. Maar, zegt Kok, dat idee is gebaseerd op studies die aantonen hoeveel er nodig is om ziektes door vitaminetekorten te voorkomen. 'De discussie gaat er nu om hoe welvaartsziekten als kanker en hart- en vaatziekten kunnen worden voorkomen.'

Voedingsgewoonten zijn door een stijgende welvaart de afgelopen jaren sterk veranderd. Dat blijkt onder meer uit twee grote onderzoeken: Wat eet Nederland? (1988) en Zo eet Nederland (1992). De peilingen leverden een schat aan gegevens op.

We eten op andere tijden en meer buiten de deur. Kant-en-klaarmaaltijden hebben een plaats veroverd in het huishouden van drukke tweeverdieners. Reizen en de komst van buitenlanders veranderden de voeding eveneens. Gezond eten is belangrijk geworden, maar dan wel naast de gemaksvoeding en de snacks.

Het doel van de voeding veranderde ook. Draaide het bij de aardappeleters van Van Gogh nog om pure energie, nodig voor de zware lichamelijke arbeid; het moderne reclamegezin omringt zich met allerhande leuke produkten waar de vorige generatie geen weet van had.

Maar met de eenvoudige eetgewoonten van de vorige generatie is geen supermarkt te vullen en zijn al helemaal geen stijgende winsten te maken. Winsten zitten niet in een grotere afzet van produkten, want we kunnen niet meer eten dan we nu al doen. De winstmarges zitten in voedingsprodukten die iets extra's leveren en waar vaak veel meer voor moet worden betaald.

Voedingsmiddelen met dat extraatje doen het goed. Yakult, met zeseneenhalf miljard actieve melkzuurbacteriën (voor een gezonde darmflora), is niet aan te slepen, evenals de gezonde zuivelprodukten Fysiq (van Mona) en Actimel (van Danone), die 'bijdragen tot een verantwoord cholesterolgehalte'. Unilever, dat zelf (nog) geen yoghurtprodukten verkoopt in Nederland, heeft inmiddels laten weten dat beide producenten met hun gezondheidsclaims te ver gaan. De claims zouden wetenschappelijk niet kunnen worden bewezen.

Producenten zijn geen grote gokkers. Ze streven naar duurzame voedingslijnen. De investeringen zijn immers hoog. Maar de druk uit de hoek van marketing en verkoop is groot. Onder die druk moet worden besloten hoeveel wetenschappelijk bewijs voldoende is om zo'n nieuw produkt op de markt te brengen.

De nieuwe Warenwet stelt strenge voorwaarden aan produkten waaraan vitamines en mineralen zijn toegevoegd. Dat heeft mede tot doel overdosering te voorkomen. Het produkt moet worden gemeld bij de Hoofdinspectie Gezondheidsbescherming (voorheen Keuringsdienst van Waren) die de waar toetst aan de wet.

ER ZIJN VIER mogelijkheden: Restauratie: herstellen wat bij de bereiding aan vitamines verloren is gegaan. Substitutie: een produkt samenstellen dat zo veel mogelijk lijkt op het te vervangen produkt. Versterking: het verhogen van de hoeveelheid aanwezige vitamines en mineralen. Verrijking: toevoegen van micro-voedingsstoffen die van nature niet in het produkt zitten.

Begrenzing van de toegevoegde hoeveelheid vitamines is alleen nodig voor A, D en foliumzuur. Bij restauratie en substitutie moeten de toevoegingen beperkt blijven tot gehaltes die van nature voorkomen in het produkt. Andere toevoegingen zijn gebonden aan wisselende maxima, oplopend van 15 tot 100 procent van de Aanbevolen Dagelijkse Hoeveelheid (ADH).

De toevoeging van vitamines en mineralen kan interessant worden voor groepen die mogelijkerwijs een tekort aan bepaalde stoffen hebben. Dat kunnen kinderen in de groei zijn, zwangere of zogende vrouwen en de sterk groeiende groep ouderen. De verwachting is dat producenten zich op deze specifieke groepen zullen richten, zoals nu ook al het geval is met sporters.

Producenten bereiden zich voorzichtig voor. Er is een groeimarkt, maar die groei gaat langzaam. De verwachting is dat vitamines worden toegevoegd aan gezonde produkten; vitamine C in chips ligt niet voor de hand, omdat de consument daar weinig in ziet. Calcium is zeer geschikt voor verrijking. Het is populair vanwege de preventie van botontkalking.

De industrie werkt aan nieuwe produkten met toegevoegde vitamines en mineralen, maar wil daar voorlopig nog niets over kwijt. Er zouden al tien produkten zijn aangemeld bij de Hoofdinspectie voor Gezondheidsbescherming. Welke dat zijn, moet geheim blijven tot de introductie op de markt. Er zijn wel indicaties. Gedacht moet worden aan vleesvervangers, kant-en-klaarmaaltijden, ontbijt- en lightprodukten (light is, behalve voor frisdranken, eigenlijk al weer over het hoogtepunt heen), pasta's en rijst.

Waarom is de industrie zo geïnteresseerd? De branche heeft verschillende motieven, denken deskundigen. De industrie wil graag een gezond imago en doet daar ook wat aan. Het succes van een lagere vetconsumptie is niet in de eerste plaats het resultaat van minder vet eten, maar van produktverandering: er kwamen produkten met minder en gezonder vet op de markt. Producenten willen zich ook onderscheiden van hun concurrenten en ze willen nieuwe marktsegmenten aanboren.

Ten slotte is het gezondheidsvoedsel ook financieel aantrekkelijk, niet alleen voor de producent maar ook voor de detailhandel. Speciale voedingsmiddelen bieden een hogere winstmarge. Voor de detailhandel zijn ze 'margebrengers', zoals dat heet in het jargon.

Gezondheid toevoegen aan levensmiddelen is naar verwachting nog maar het begin van een totaal andere kijk op voeding. Lijnen zullen lopen van 'gewoon' gezond voedsel tot voeding bij bepaalde ziekten en uiteindelijk geneesmiddelen. De levensmiddelen- en de farmaceutische industrie zullen elkaar steeds vaker tegenkomen.

Suzanne Baart

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden