Eten van echte mensen

Ze zijn, ondanks tegenwind, aan een bescheiden opmars begonnen in de supermarkt; kleinschalige producenten van etenswaren.

Zomaar een supermarkt in zomaar een stad in Nederland. De Plus in Amersfoort in dit geval. De schappen liggen vol met producten uit de levensmiddelenindustrie: aan de lopende band geproduceerd, anoniem en uitwisselbaar.


Maar op de afdeling vleeswaren duiken ineens Gerard en Jan-Willem de Roller op, poserend in witte slagersjassen op hun rookworst van ambachtelijke makelij. Een paar stellingen verderop lacht Theade 'de Breabakker', uit Joure de consument toe vanaf een door hemzelf gebakken pakje roggebrood. En op de potten jam in het vak met broodbeleg poseert de barones Van Verschuer op potten met jam die volgens familierecept is gemaakt.


Het is even zoeken, maar ze zijn er nog: etenswaren met een naam en een gezicht erop. Producten die niet van de lopende band zijn gerold, maar gemaakt door Echte Mensen.


Het lijkt een trend, maar dan wel een die tegen de heersende winden in gaat. Want voor ambachtelijke producenten en boeren die iets anders dan anders telen, is het leven in Nederland niet gemakkelijk.


De consument doet zijn boodschappen steeds meer one-stop-shopsgewijs in supermarkten die gewend zijn te denken in groot, groter, goedkoopst. Aan de andere kant staan de ambachtelijke producenten die werken in het klein. Er is weinig fantasie voor nodig om te zien dat dat twee werelden zijn waartussen een kloof gaapt.


Het overbruggen van die kloof is de opdracht die René Bink op zich nam bij de oprichting van Streekselecties in 2008. Sindsdien helpt hij kleine producenten door contact te leggen met inkopers en zorg te dragen voor marketing en logistiek.


Zaken waarvoor een ambachtelijke worstenmaker, molenaar of sappenperser geen tijd heeft. 'Dan kun je wel een mooi product hebben, maar dan kom je gewoon niet op de markt.'


Drie jaar na de oprichting kan gesproken worden van een bescheiden succes. Bink, zoon van een akkerbouwer uit de Wieringermeer, begon met een stuk of veertig producten die te krijgen waren in tien winkels. Nu heeft Streekselecties 110 artikelen in het assortiment die te koop zijn in supermarkten van Plus, Deen en Jumbo. De Spar volgt binnenkort.


Het bekendst zijn de spullen van het merk Gijs die worden verkocht in Plus-supermarkten. 'We zochten een naam die Hollands klonk en dichtbij', aldus Bink. Gijs is ook lekker kort. 'Dat blijft hangen.'


Het assortiment waaiert uit over de hele winkel: van kersen uit Cothen (in het seizoen) en met de hand geplukte boerenkool uit Zeewolde tot appelbollen van bakkerij Spaapen uit Roosendaal en 'Duinham' van Henk Knipsels uit Waalwijk.


Wat deze producten met elkaar verbindt is dat ze een verhaal hebben, zegt Bink. En goed smaken. Want daarmee begint het. 'Is het qua smaak onderscheidend, dat is ons hoofddoel. De kersen van Theo Vernooij uit Cothen zijn veel lekkerder dan geïmporteerde kersen uit Griekenland.'


'Vervolgens kijken we naar vakmanschap, ambachtelijkheid, kleinschaligheid. Het moet een authentiek product zijn.' Sommige producten zijn biologisch, maar dat is geen voorwaarde.


Op de rug van Streekselecties liften de kleine producenten mee. Die varen er wel bij, zeggen bakker Mark Ribbink uit Apeldoorn en slager Hans Arjan Stoker uit Veenwouden. Stoker maakt spekreepjes, ouderwets gerookt op beukenhout. Ribbink bakt ambachtelijke beschuiten, nog grotendeels met de hand. Zevenduizend rollen per week. 'Dat doet Bolletje met de helft van de mensen in een halve dag.'


Ribbink levert onder andere aan warme bakkers. In het verleden is hij wel eens in gesprek geweest met een supermarkt. 'Het was alsof ik tegen een muur opliep. Voor een grote supermarkt ben jij maar een kleintje. Ze stellen hoge eisen, maar willen zo min mogelijk betalen.'


Stoker knikt instemmend. 'Wij maken een ambachtelijk product. Dat willen we graag blijven doen. Maar daar hangt wel een prijskaartje aan.'


Ze konden kiezen, zegt Ribbink: ook grootschalig en goedkoop worden of afhaken. Hij koos voor het laatste. 'Als ik daarin mee ga, gooi ik mijn eigen ruiten in. Dan is mijn exclusiviteit ook weg.'


Via Gijs hebben zijn beschuiten nu alsnog de weg gevonden naar de supermarkt. Maar op zijn eigen manier. 'Ik kan nu meedoen met grote jongens en toch mezelf blijven.'


Gijs, zegt Stoker, kwam voor hem als geroepen. 'Wij hebben er gewoon de mensen niet voor om in de slag te gaan met de supermarkten.'


Smaakaardbei


Hoe moeilijk het is om met een apart product tot de markt door te dringen, merkte aardbeienteler Jan Robben. Robben is in heel Nederland bekend als de teler van 'smaakaardbeien'. Niet van die flauwe doorsneeaardbeien die in elke supermarkt liggen, maar sappige zomerkoninkjes van een speciaal ras: Lambada's.


Ze stonden ervoor in de rij voor zijn boerderij in Oirschot, vertelt hij in de keuken waar de houtkachel brandt. In 2007 zegde hij zijn lidmaatschap van de veiling op om voortaan zelf zijn afzet te zoeken. Dat viel tegen.


'De aardbeien die ik heb zijn een klein en moeilijk product. Ze zijn kwetsbaarder dan de gewone aardbeien. Dat vraagt een andere behandeling.' En uiteindelijk draaide het ook bij zijn geweldige smaakaardbeien vooral om de prijs. In de zomer wordt de markt overstroomd met goedkope aardbeien. 'Dan blijven de mijne liggen.'


Aan Robben zelf lag het niet. Hij twittert met een gemiddelde van zestien tweets per dag, organiseerde met de Youth Food Movement een strawberrymob op het Museumplein in Amsterdam.


Maar het mocht niet baten. De banken, die al een paar jaar zaten te piepen dat hij te weinig verdiende, doen nu echt moeilijk. Dit jaar wordt er niet geplant, twitterde hij onlangs.


Het probleem met Nederland is dat wij geen cultuur hebben van producten van eigen bodem, zegt Bink. In landen als Frankrijk en Italië zijn ze er trots op. 'Daar heerst nog veel meer culinair chauvinisme.' Maar hij zoekt de schuld ook bij de producent. 'De Nederlandse boer produceert vooral grootschalig voor de export. Die kent zijn klanten niet.'


De vraag is of dat model toekomst heeft.


Niet voor niets wordt Streekselecties meegefinancierd door de machtige boerenorganisatie ZLTO die zich diezelfde vraag stelt. Een andere steunpilaar is Agro & Co, een ontwikkelingsmaatschappij voor vernieuwing in de landbouw.


Voorlopig gaat het met Binks bedrijfje bergop. Het afgelopen jaar is de omzet met 50 procent gegroeid tot 7 miljoen euro. 'Dit jaar verwachten we weer zo'n stijging.' Kruimelwerk in vergelijking met de omzetten van de Unilevers van deze wereld, maar toch.


'De consument staat steeds meer open voor lekkere ambachtelijke producten', zegt Bink. 'Mensen zijn ook het gesleept met eten zat. Dat spreekt in ons voordeel.'


Voor Robben, die in 2008 als aardbeienteler toetrad tot Gijs, is het too little too late. Hij verwijt de mensen achter het label niks. 'Als ze twee jaar eerder waren gekomen, hadden we het misschien gered', zegt hij buiten op het veld waar voor het eerst in 25 jaar misschien geen aardbeien worden geplant. Hij twijfelt nog, het gaat hem aan het hart.


Niet dat hij bij de pakken neer gaat zitten. Robben is bezig met de oprichting van een aardbeien academie om mensen te leren hoe ze zelf aardbeien kunnen telen. Ook wil hij andere aardbeientelers gaan adviseren.


De kunst, zegt Robben, is om de consument te organiseren. 'Je moet zorgen dat de klant om je vraagt.' Dat doen ze, zegt bedrijfsleider Merijn van Elsäcker van de Plus in Amersfoort. Sterker: 'Ze komen ervoor terug.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden