Eten of gegeten worden

'ER ZIJN momenten', zegt de hoofdpersoon uit Het engelentransport van Marian Boyer, 'dat je kan kiezen of je doorvertelt, of dat je stopt.' Een niet heel elegante zinsconstructie, maar de hoofdpersoon is dan ook niet bepaald een toonbeeld van verfijndheid....

Ze is veertien jaar en heet Aleid, maar gaat als Kip, Rowdy en ten slotte als De Sam door het leven. Ze liegt, bedriegt en steelt; ze spijbelt, beledigt haar moeder, rookt, drinkt en heeft, als ze haar verhaal begint, zojuist met een vriendin een jongen in elkaar geslagen. Daarbij zijn ze zo hardhandig te werk gegaan dat de jongen in een coma is geraakt.

De aanval lijkt op een gerechtvaardigde wraakactie. De jongen in kwestie hoort tot een groepje dat Aleid en haar vriendinnen pest. Maar de gebeurtenis heeft voor Aleid een existentiële betekenis. Hij stelt haar, vertelt ze, voor een keuze: ze kan 'stoppen', dat wil zeggen, schuld bekennen, straf ondergaan en zich aan de maatschappelijke normen aanpassen, of ze kan 'doorvertellen' door zichzelf vogelvrij te verklaren. Ze kiest voor het laatste.

Maar het verhaal over de keuze blijkt vooral een geraffineerde rechtvaardiging achteraf te zijn. Aleid is een kind vol tegenstellingen. Aan de ene kant breekt ze om het minste of geringste in gewelddadige woede-uitbarstingen uit, en aan de andere kant is ze voortdurend op zoek naar genegenheid. Het een staat niet los van het ander. Als Aleid het gevoel heeft dat ze wordt afgewezen, grijpt ze onmiddellijk naar haar wapens. Aanvallen om jezelf te verdedigen, dat is haar overlevingsstrategie.

Als Aleid agressief wordt, overheerst het lijfelijke, het zintuiglijke in haar vertelling. Boyer, die bekend werd als actrice, regisseur en toneelschrijfster, legt haar op zulke momenten een bijna romantisch verlangen naar een oereenheid tussen mens en natuur in de mond. 'Ik zocht', zegt ze bijvoorbeeld, 'naar de glooiende velden, naar de hut met de rooie dakpannen, en de teil waarin ik regendruppels ving, naar de koe die ik eens aan een touw bond en dat we samen liepen, zocht naar de diepe schittering in de ogen van het dier.' Dromen doet ze dan over 'wegrennen over water, fluiten met gesloten lippen, de snelheid worden die je rent, de vacht zijn van een dier' - louter sensuele ervaringen, die haar niet alleen het recht geven zich een soort dierlijk instinct aan te meten, maar waarvan ze ook daadwerkelijk kan genieten.

Op zulke momenten voelt ze zich vrij: los van wetten en plichten, en vooral vrij van de invloed van haar vriendinnen. Het enige probleem is dat die vrijheid in de loop van het verhaal steeds meer freudiaanse trekken aanneemt. In Aleids premaatschappelijk oerbestaan is het eten of gegeten worden. En Aleid is vast van plan zich door niets of niemand als maaltijd te laten opdienen.

Het hoofdverhaal van Het engelentransport wordt afgewisseld door dagboekaantekeningen. De toon van die aantekeningen is die van een verwarde, naar liefde hunkerende zesjarige, in plaats van een wereldwijze veertienjarige. Hierin ook kan ze toegeven dat de aanval op de jongen een wanhoopsdaad is geweest. Aan het eind van de roman, als ze in een half paranoïde toestand ook nog een klein jongetje heeft ontvoerd en vermoord, toont ze in haar dagboekaantekeningen berouw en wroeging over haar gewelddadig gedrag. In het hoofdverhaal daarentegen probeert ze aannemelijk te maken waarom ze het jongetje moest ombrengen.

Maar ook tussen de toon en de inhoud van de verschillende vertellingen zelf bestaat een contrast. Wat Aleid in het hoofdverhaal vertelt, is een huiveringwekkende mengeling van naïviteit en geslepenheid. De manier waarop ze praat, is weliswaar niet altijd even elegant, maar wel verbazingwekkend volwassen. De dagboekaantekeningen zijn geschreven in de taal van een klein kind, maar de inhoud is zoals je die van een afhankelijke veertienjarige zou verwachten.

Die asymmetrie is een gouden greep van Boyer: ze zet daarmee alle normen op hun kop. Wat abnormaal is, lijkt door de volwassen toon acceptabel, en wat gewoon is, wordt door de kinderlijke taal bijna pathologisch. Op die manier ben je bereid een heel eind mee te gaan met Aleids cynische blik op de maatschappij.

Maar die ongelijkheid van stijl en inhoud heeft nog een andere functie. Ze weerspiegelt een situatie waarin het goede en het kwade gedwongen én gelegitimeerd van plaats wisselen: een oorlog tussen naties. Door Aleids verhaal schemert voortdurend de oorlog in Indonesië door, zonder dat die expliciet wordt genoemd. Aleids vader is op de een of andere manier als tolk en als soldaat bij de Tweede Wereldoorlog in Azië betrokken geweest, en de broer van een van Aleids vriendinnen heeft aan de politionele acties in Indonesië meegedaan.

Daarmee verheft Boyer het bizarre verhaal over een psychopathisch meisje tot een geraffineerde roman over de verhouding tussen het individu en de maatschappij, zonder overigens - en dat is een tweede verdienste - het één uitdrukkelijk als gevolg van het ander te presenteren. Nergens wordt gesuggereerd dat Aleid zich tot moordenares ontpopt omdat haar vader de oorlog heeft meegemaakt. Het verband tussen een en het ander is vooral symbolisch.

Maar die symbolische kant heeft een nadeel. De beelden die Aleid gebruikt zijn te literair voor haar leeftijd. De vele metaforen maken de roman topzwaar, en Aleids vermogen om voortdurend aan de aandacht van haar ouders en de politie te ontsnappen, is net iets te fantastisch. Ook de moraal van het verhaal is te groot voor een veertienjarige. De incongruentie die het verhaal van Aleid zo fascinerend maakt, heeft daarom op het boek zelf een negatief effect. De grandeur van het idee achter de vertelling nekt niet alleen de hoofdpersoon en haar slachtoffers, maar ook hun maakster.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden