Eten gaat over dromen, en via eten kom je overal

Oog voor detail

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: kaas.

Waar ik tot voor kort nooit echt bij stil stond: een goed voedselstilleven is eigenlijk altijd een reis. Zoals je aan het winkelmandje van iemand in de supermarkt kunt aflezen wat zijn voorkeuren, wensen en gewoontes zijn, zo neemt een stilleven je mee naar de voorkeuren, wensen en gewoontes van de periode waarin het is gemaakt. Geschilderd of gefotografeerd, in het museum of op Instagram. In de tentoonstelling Slow Food in het Mauritshuis kun je zo rond de wereld in 22 schilderijen.

In dit schilderij gaat je oog ook op reis: naar Spanje, waar de dadels en amandelen vandaan komen; naar China waar de porseleinen schaal werd gemaakt; naar Duitsland waar de 'baardmankruik' van aardewerk en metaal werd vervaardigd en Venetië, nou ja, het glas werd gemaakt à la facon de Venise: geïnspireerd op Venetiaans glas. En naar Holland voor de twee dikke kazen. Ja, op reis naar Holland, want dit was een Vlaams werk in tijden dat Vlaanderen en Holland elkaar helemaal niet zo leuk vonden: rond 1615.

In de grote gele kaas zit een boorgat, dwars door de kaas heen van boven tot de zijkant: een boer stak er een stukje uit om te kijken of hij al rijp was. Hij at een hapje en stopte het overgebleven stuk kaas er als een kurkje weer in. Meer dan in andere stillevens brokkelt deze kaas, en voel je instinctief aan dat-ie vet is. Er staan mesafdrukken in de groene en gele kaas en de randen zijn taai. Een goede stillevenschilder tovert met ons oog. Iets verderop kijkt Peeters zelf ons aan: in de metalen klep van de kan zit een minuscule weerspiegeling, een piepklein zelfportretje van de schilder aan het werk. Dat deed ze op zeker zeven schilderijen.

Die groene kaas hoort groen, inderdaad. Anders dan ik vermoedde kleuren op schilderijen degraderen nogal eens. Een tijdje geleden werd ik gevraagd door het televisieprogramma Culture Club op Canvas om over Clara Peeters te komen praten - er was toen net een tentoonstelling van haar werk in het Prado in Madrid.

Foto Mauritshuis Den Haag

Om me voor te bereiden, liep ik met de afbeelding van dit schilderij naar de kaaswinkel om de hoek. Bij ons op de redactie hebben we het geluk de beste kaasboer van Amsterdam in de buurt te hebben, Kef. Ik was benieuwd of ze de kazen konden herkennen. Natuurlijk kon dat. De man die me hielp, somde meteen op: een Goudse (de grote), een schapenkaasje (de bovenste) en een klootkaasje, oftewel een Edammer. Alleen in Edam maken ze zulke ronde kaasjes, meestal met een wasachtige rode schil eromheen, weet iedereen die Willem Elsschots Kaas las. Nou ja... niet alleen in Edam. Juist bij deze kaas bleek onze kaasexpert twijfel te hebben.

Terwijl ik stukjes Kinderdijk belegen in de hand gedrukt kreeg, zei de man dat het ook weleens een Frans kaasje kon zijn: een mimolette. Mimolette was een imitatie-Edammer die ze gingen maken toen de import uit Holland lastig werd door onrust en hoge importbelastingen in de 17de eeuw. Dat wist ik dus niet. Misschien was het voor Peeters in Antwerpen makkelijker aan een mimolette te komen in die tijd dan aan een Edammer uit Holland. Zowel de mimolette als de Edammer is er ook in groen: dat betekent gewoon dat de kaas met groene kruiden was gemaakt. En zo belandden we in dit schilderij ook nog in Frankrijk, misschien.

Clara Peeters begreep dat eten gaat over dromen, en dat je via eten overal komt.

Mobiele kijker? Bekijk hier de afbeelding in het groot.

*Johan Cruijff

Stilleven met kazen, amandelen en krakelingen

Clara Peeters
Ca 1615; olieverf op paneel; 34,5 x 49,5 cm
Mauritshuis Den Haag

www.detailsofart.com

Meer over