Reportage

'Ernstige staat van verval' op het platteland

Door crisis en krimp stijgt het aantal lege panden in de provincie. Verkopen lukt niet, slopen kost geld. Dus staat de boel te verkrotten, tot verdriet van de omwonenen.

Leegstaande huizen in het centrum van Neede.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Midden tussen de huizen in Zwolle, een buurtschap met ruim vierhonderd inwoners in de Achterhoek, gaapt een verlaten bedrijfsterrein. Tussen gebarsten betonplaten liggen bergen puin. Ergens is lukraak een stapel pallets neergekwakt, iemand heeft een fietswrak achtergelaten.

Een fraai gezicht is het niet, beaamt Peter van Heel, coördinator Dorpshuizen en kleine Kernen in Gelderland (DkK). Het mechanisatiebedrijf dat hier zat, ging in 2009 failliet. Daarna werd het terrein een speelbal van projectontwikkelaars.

De eerste ging failliet, de tweede belandde wegens malversaties in de cel. Ondertussen verloederde het terrein. In 2015 werden de gebouwen afgebroken, alleen de oude meterkast staat nog overeind met een stalen trap die nergens meer heen gaat. IJzeren hekken moeten de jeugd buiten houden.

Een 'rotte kies', noemt Van Heel dit terrein. En het is niet de enige. De Landelijke Vereniging voor kleine Kernen (LVKK), een samenwerkingsverband van 1.500 dorpsverenigingen en 2.500 dorpshuizen, maakt zich zorgen over verpaupering op het platteland.

Door de economische crisis en de bevolkingskrimp is het aantal leegstaande panden de afgelopen jaren snel toegenomen. Bedrijven gaan failliet, boeren stoppen ermee, woonhuizen staan leeg. Slopen kost geld, dus staat de boel te verkrotten. Tot verdriet van de omwonenden en ten koste van de leefbaarheid op het platteland.

In het buitengebied van Geesteren prijkt een fraaie illustratie van het probleem. Achter een verbouwde boerderij die te koop is, staat een exemplaar dat die fase allang voorbij is: het dak is ingestort, de muren brokkelen af, mos en onkruid zijn de nieuwe bewoners.

Leegstaande boerderijen zijn een probleem apart, zegt Tinie te Dorsthorst, vicevoorzitter van de LVKK. Als een boer stopt en hij wil zijn bedrijf beeindigen, dan moet hij afrekenen met de fiscus. Dat kost geld. En dat is er niet altijd. Daar komt bij dat het perceel zijn woonbestemming kan verliezen als de boerderij wordt gesloopt en er niet snel opnieuw wordt gebouwd. Dan is het nog minder waard.

'Misschien wel duizend'

Dus wordt er vaak gekozen voor de gemakkelijkste oplossing: niks doen en de boel de boel laten. Van Heel wijst op onkruid dat uit de muren groeit: 'Zo te zien staat dit er al vijftien jaar zo bij.' Om hoeveel panden het landelijk gaat is niet bekend. Enige honderden, schat Van Heel. 'Misschien wel duizend.'

Een oplossing ligt niet voor de hand, maar niks doen helpt ook niet, benadrukt Te Dorsthorst. Gemeenten zouden flexibeler kunnen zijn bij de herbestemming van panden. Een gestopte boer die met zonnepanelen op het dak 'zondernemer' wordt, een boerderij die wordt verbouwd tot wooneenheden. 'Denk een beetje creatief mee, zou ik tegen gemeenten willen zeggen.' Er zijn volgens haar genoeg jonge creatieve ondernemers die wel iets met leegstaande panden kunnen.

Op een bijeenkomst drie maanden geleden van het Plattelands Parlement, waar afgevaardigden van kleine kernen samen komen, is gesuggereerd een verwijderingsbijdrage te heffen bij nieuwbouw. Daarmee kan de sloop van oude panden worden gefinancierd. De LVKK wil dat er een wettelijke plicht komt voor eigenaren om leegstaande, ongebruikte objecten te slopen. Een idee is ook dat provincies sloop voorfinancieren.

Vervallen boerderij in Geesteren: het dak is ingestort, de muren brokkelen af, mos en onkruid zijn de nieuwe bewoners.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

'Wie koopt dit nou?'

Het probleem speelt niet alleen in het buitengebied, blijkt in Neede, een dorp met negenduizend zielen, dat tot de gemeente Berkelland behoort. In de Nieuwstraat, die uitkomt op de winkelstraat van het dorp, staat om de paar huizen een leeg pand te verkrotten.

De fietsenmaker is ter ziele, Café de Halve Maan is dichtgetimmerd. Bij een pand tegenover groeien struiken uit de dakgoot, de pui is begroeid met mos. Kapper Niessink, op de hoek van de straat, staat te koop. Voor de ramen zijn houten platen gespijkerd, op de vensterbanken bladdert de verf. 'Wie koopt dit nou?', zegt Van Heel.

De gemeente is zich er terdege van bewust, zegt wethouder Han Boer van Berkelland, verantwoordelijk voor de revitalisering van kleine kernen. De achteruitgang van het winkelbestand in Neede is een hard gegeven. 'Vroeger had je drie bakkers, nu nog maar één.' Hij doet wat hij kan.

De gemeente probeert de overgebleven winkels zo veel mogelijk samen te ballen in twee winkelstraten. 'Kleiner en compacter.' De openbare bibliotheek is er - met subsidie - naartoe verhuisd. Enige tijd terug is een lokale supermarkt uitgekocht. De winkel is afgebroken, op die plek is een plein aangelegd. Een stuk verderop heeft de gemeente samen met een lokale ondernemer een oude Rabobank gekocht. 'Daar hebben we een parkeerplaats gemaakt.'

Eigenaren willen op zich best meewerken aan sloop van leegstaande panden, is Boers ervaring. Maar ook hier staan regels in de weg. Wie een pand verkoopt, ook al is het een krot, betaalt 6 procent overdrachtsbelasting. Maar wie het pand sloopt en het perceel als bouwgrond aanbiedt, betaalt 21 procent. Je zou wel gek zijn dus.

Boer heeft het probleem aangekaart bij minister Stef Blok van Wonen die vorig jaar juni op bezoek was. 'Wij hebben de minister gevraagd om een aangepaste regeling voor dit soort problemen. Sindsdien hebben we niets meer gehoord.'

Voor het leegstaande terrein in Zwolle lijkt een oplossing in zicht. De gemeente Oost Gelre heeft 125 duizend euro beschikbaar gesteld als bijdrage in de saneringskosten. Een nieuwe vastgoedondernemer wil er woningen gaan bouwen. Die rotte kies lijkt alvast getrokken te worden.

Plattelands Parlement wil onorthodoxe aanpak

Het Plattelands Parlement, een bijeenkomst van afgevaardigden uit kleine dorpskernen, heeft december vorig jaar een brief gestuurd naar de vaste Kamercommissie Wonen met aanbevelingen om verkrotting van leegstaande panden op het platteland tegen te gaan. Daarin wordt gepleit de wettelijke mogelijkheden te verruimen om iets met leegstaande panden te doen, bijvoorbeeld door versoepeling van bestemmingsplanprocedures. De commissie heeft de brief doorgestuurd naar minister Blok van Wonen en om een reactie gevraagd.

De omvang van het probleem is onduidelijk. Het voormalige ministerie van VROM liet in 2007 een schouw doen in de drie noordelijke provincies. De inspecteurs kwamen honderd panden tegen in 'ernstige staat van verval'. De Friese Stichting Doarpswurk hield in 2006 een enquête onder aangesloten dorpskernen. Daarbij werden 43 verkrotte panden aangemeld, alleen in Friesland.

In Friesland is een pilotproject uitgevoerd voor de sanering van drie verkrotte panden onder de naam Rotte Kiezen. Het aanpakken van verkrotting bleek lastig, omdat elk pand een eigen verhaal heeft. Een woordvoerder zegt dat Blok geen heil ziet in verlaging van de overdrachtsbelasting voor bouwgrond.

Verbetering: Peter van Heel werd in een eerdere versie van dit artikel Peter van Heek genoemd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden