Eric Wiebes, de Ramses Shaffy van de VVD

Er woelt veel onder de smalle, licht kalende schedel van Eric Wiebes, de opvolger van Frans Weekers als staatssecretaris van Financiën. Hij is een atypische politicus, wars van conventies.

Staatssecretaris Eric Wiebes van Financiën Beeld anp

Dit is een licht bewerkte versie van een profiel dat oorspronkelijk op 4 februari 2014 gepubliceerd werd.

Uit alles wil de voormalige Amsterdamse wethouder Eric Wiebes het maximale persen. Of het nu gaat om de euro's die de stad uitgeeft (maximaal rendement), zijn dagelijkse fietstocht door het Vondelpark naar het stadhuis (zo snel mogelijk) of zijn vakanties (zo veel mogelijk opsteken).

Wiebes (50) heeft haast. Door de veel te vroege dood van zijn vader - Eric was 9 jaar - voelt hij zich opgejaagd. Wat als hij toch oud wordt? Des te beter, dan heeft hij nog meer kunnen doen.

Zijn eerste termijn zit er bijna op. Hij wilde weer wethouder worden. Geen Verkeer meer, maar Werk en Inkomen, tegen minder kosten meer mensen aan het werk helpen. Of Financiën, daar valt ook zegenrijk werk te verrichten in Amsterdam.

Zo ver komt het niet, nu hij staatssecretaris van Financiën wordt. Daar moet de Augiasstal van de Belastingdienst worden uitgemest, een kolfje naar zijn hand. Als consultant keerde hij organisaties binnenstebuiten, als topambtenaar reorganiseerde hij het ministerie van Economische Zaken, als wethouder loodst hij creatieve oplossingen door de gemeenteraad.

Struikelde de vorige staatssecretaris, Frans Weekers, vooral door ambtenaren die hem tegenwerkten en anoniem lekten - Wiebes heeft daar geen last van. In Amsterdam dragen de ambtenaren hem op handen.

Medewerkers die niet begrijpen wat hij bedoelt, kunnen op veel geduld rekenen. Zelfs als hij al drie maal om dezelfde cijfers heeft gevraagd. Om het tempo erin te houden, slaat hij zelf aan het rekenen. De enkele keer dat Wiebes uit zijn slof schiet, moet een apparaat het ontgelden, vooral vastgelopen kopieermachines.

Beeld anp

Hersenkrakers

De bediening in een restaurant waar hij toevallig eet, de inning van vennootschapsbelasting, het onderwijs, het bestellen en afrekenen in de Coffeecorner, waar hij even neerstrijkt - je kunt het zo gek niet bedenken of Wiebes denkt erover na hoe het beter kan. Er woelt veel onder die smalle, licht kalende schedel. Zonder hersenkrakers zou hij zich stierlijk vervelen en wordt hij vervelend en hangerig, naar eigen zeggen.

Voor het ontspoorde taxiwezen in Amsterdam bedacht hij het systeem van Toegelaten Taxiorganisaties. Geen anonieme chauffeurs meer, maar organisaties die hun eigen chauffeurs bij de kladden grijpen als ze klanten oplichten. Amsterdam kan onmogelijk vierduizend chauffeurs in de gaten houden. Zo veel rijden er in het weekeinde. Ze komen van heinde en verre.

Voor een wandeltrektocht rekent hij uit hoeveel repen hij nodig heeft om aan voldoende calorieën te komen. Opdat hij er niet te veel meeneemt, dat kost nodeloos energie.

Grappig, authentiek, opgewekt, optimistisch en apart wordt hij genoemd. Toen een inspreker bij de gemeenteraad scootergeluiden liet horen om zijn strijd tegen de overlast van snorfietsen kracht bij te zetten, zat Wiebes zich te bescheuren. Anderen lachten ook, maar lang niet zo uitbundig en vooral om de gierende wethouder.

C.V. Eric Wiebes

1963 Geboren op 12 maart, Delft
1986 Afgestudeerd als werktuigbouwkundige, TU Delft
1987 - 1989 Shell energy engineer, internationaal
1990 - 1992 Consultant, McKinsey, Amsterdam
1993 - 2004 Senior vennoot OC&C Strategy Consultants, Rotterdam
2004 - 2007 Directeur marktwerking, ministerie van Economische Zaken
2007 - 2010 Plaatsvervangend secretaris-generaal, ministerie van EZ
2010 Wethouder in Amsterdam

Eric Wiebes woont samen met zijn vriendin en heeft twee zonen uit een vorige relatie.

Gekke beeldspraken

De Ramses Shaffy van de VVD verrast met gekke beeldspraken. De Oostlijn is 'een bitch, die moet worden getemd'. En: 'de heks moet van de bezem'. Komt op het vermoeiende af met vondsten. Nieuwe regels om het voetbal als kijksport aantrekkelijker te maken, bijvoorbeeld. Niet dat hij iets met voetbal heeft, tijdens de WK-finale van 2010 tussen Nederland en Spanje zat Wiebes Kafka te lezen.

Hij studeerde werktuigbouwkunde in Delft, werkte bij Shell, was consultant bij McKinsey en OC&C Strategy, waarvan hij mede-eigenaar was. Verkocht zijn belang, hoeft nooit meer te werken, stapte over naar de overheid en klom bij het ministerie van Economische Zaken in drie jaar op tot één na hoogste ambtenaar. In 2010 polste de Amsterdamse VVD hem voor het wethouderschap.

Hoewel wat gewend - 'de helft van de ambtenaren is bezig met het bedenken van oplossingen voor problemen die niet bestaan' - was hij onthutst over wat hij aantrof in Amsterdam. Zijn verbazing over de gebrekkig functionerende diensten en verkwistingen hield de nieuwe wethouder, die zichzelf 'een vrij grote krent' noemt, binnenskamers.

Beeld anp

Complexe portefeuilles

De nieuwkomer maakte indruk door bij zijn presentatie in vijf zinnen zijn complexe portefeuilles (de veel te dure Noord-Zuidlijn, 25 jaar verwaarloosde ict, de taxi-maffia, de dichtslibbende stad, slechte luchtkwaliteit) aan elkaar te knopen. 'Een bijna roekeloze opeenstapeling van problemen en achterstallig onderhoud', zei hij er later over.

Wiebes wordt geroemd om zijn aanpak van de Noord-Zuidmetrolijn. Maar die rampenlijn was al vlotgetrokken voor zijn komst. Er waren honderden miljoenen extra tegenaan gegooid om alle mogelijke risico's voor te zijn. De boormachine was al twee maanden onderweg onder de historische binnenstad toen Wiebes aantrad.

Op het parkeren, het openbaar vervoer en de luchtkwaliteit heeft Wiebes een groter stempel gedrukt. Het miljoenen verslindende park + ridebeleid, waarbij bezoekers hun auto aan de rand van de stad parkeren en met het openbaar vervoer verder reizen, gooide hij om. Hij schrapte nieuwe parkeerplaatsen en regelde andere ruimte, zoals lege plekken bij de RAI als er geen evenementen zijn. Resultaat: meer parkeerplekken voor minder geld.

Beeld anp

Berekeningen

De schoneluchtpolitiek van zijn voorganger kegelde Wiebes omver met berekeningen. Subsidies voor schone auto's gaan alleen nog naar kilometervreters als koeriers en taxi's. Resultaat: schonere lucht voor minder geld.

Bussen kronkelen minder door de wijk en arriveren eerder bij grote stations. Het snellere openbaar vervoer trekt meer reizigers, waardoor het de bezuinigingen van het Rijk kan opvangen.

Het is een greep uit de veranderingen die Wiebes heeft doorgevoerd. Volgens zijn eigen berekeningen beslaan alle besparingen en versoberingen een kleine miljard euro; 975,5 miljoen om precies te zijn.

Hoewel een enkele post op zijn lijstje potsierlijk overkomt (40 miljoen voor het wegvallen van een risicoreservering voor de honderden miljoenen duurder uitgevallen Noord-Zuidlijn), is het bedrag indrukwekkend. 'Mijn hemel', reageert een financieel specialist, die de posten heeft doorgevlooid. 'Zijn voorgangers hebben wel zitten pitten. Je gunt elke stad een Wiebes.'

Beeld anp

Detroit

Op vakanties, soms een lang weekeinde, reist Wiebes naar Detroit, Vancouver, Minneapolis, dat zich de fietsstad van Amerika noemt; naar Hamburg, dat zijn havengebied heeft herontwikkeld. Hoe werkt het openbaar vervoer daar? Hoe zit het met overstappen? Hoe pakken ze parkeerproblemen aan? Wat voor sfeer hangt er?

In de Amerikaanse staat Wisconsin verdiept hij zich in de sociale zekerheid. Allemaal op eigen kosten, Wiebes declareert geen cent. Ook de uitgaven in Amsterdam niet. Hooguit een taxi als er geen dienstauto beschikbaar is. Dat heeft hij, volgens een opgave van de gemeente, vorig jaar drie keer gedaan.

Boordevol ideeën stapt hij in het vliegtuig terug. Sommige konden zo in het verkiezingsprogramma van de Amsterdamse VVD. Wiebes heeft dat hoofdzakelijk alleen geschreven. Hij wilde geen commissie, dan zouden zijn ideeën maar verwateren in een 'encyclopedie met duizend wensen'. Met twaalf, veelal futiele amendementen, hebben de Amsterdamse liberalen het programma omarmd.

Geen raspoliticus

Dat hij geen raspoliticus is, bleek uit zijn beruchte Balielezing in januari 2013, waarin hij pleit voor een halvering van het aantal sociale woningen in de stad. Dan kan Amsterdam meer huisvesting bieden aan talenten van buiten en die brengen welvaart voor alle inwoners, luidt zijn redenering.

De Stopera, het bestuurlijk centrum van Amsterdam, stond de volgende ochtend op zijn kop. Door zo achteloos om te springen met een kroonjuweel van de Amsterdamse PvdA, had Wiebes de sociaal-democraten in hun ziel geraakt. Vooral burgemeester Eberhard van der Laan, een leerling van de vermaarde bouwwethouder Jan Schaefer, waste hem binnenskamers de oren. Wiebes was verbaasd over alle commotie.

Het moment was niet zo toevallig als het leek. Lodewijk Asscher, onbedreigd nummer een van de wethouders, was koud vertrokken naar Den Haag. De pikorde in het college moest opnieuw worden bepaald.

Maar het onderwerp dat Wiebes koos, was niet handig. Wonen is een aantrekkelijk verkiezingsthema, die steen had hij beter nu in de vijver kunnen gooien.

Beeld anp

Vrijdenker

Behalve dat Wiebes een atypische politicus is, illustreert de affaire nog iets anders. Wiebes is een vrijdenker, hij is van niemand, alleen van zichzelf. Autonoom, maar niet onhanteerbaar eigenwijs, zoals een oud-collega het formuleert.

Heeft zijn schaapjes op het droge en is intellectueel en partijpolitiek aan niemand of iets gebonden. Wel een liberaal, geen ras-VVD'er en al helemaal geen cliché-VVD'er. Dat is sowieso een zeldzame soort in de Amsterdamse politiek.

Blijheid moet je organiseren, vindt Wiebes. Klinkt daar iets door van de maakbare samenleving? Mogelijk, maar wel met een kleine overheid. Het zijn de burgers die het moeten doen, vindt de voormalige directeur marktwerking van Economische Zaken.

Beeld anp

Analytisch

Wiebes benadert een probleem analytisch en cijfermatig, buigt niet mee met de emoties van de politiek. De veel te dure Opstapper, een sympathiek busje dat over de grachten reed en bij hand opsteken stopte, haalde hij van de weg. Een tramlijn die voor een groot deel dubbelde met twee andere lijnen, hief hij op.

Het gebrek aan parkeerruimte heeft hij aangepakt door parkeergarages, die 's avonds veelal leegstaan, open te stellen voor autobezitters met een parkeervergunning. Er is nu meer parkeergelegenheid, tot tevredenheid van de VVD. Er komen zo veel parkeerplekken binnen bij, dat ze buiten kunnen verdwijnen, tot genoegen van GroenLinks.

Zijn tegenstanders vinden dat de voormalige consultant soms het 'maatschappelijk rendement' uit het oog verliest. Het gaat niet alleen om geld. Zo vrezen zij dat door zijn parkeerplan meer bezoekers met de auto komen, die anders de trein hadden genomen.

Geen prominente rol

Ook als hij wethouder was gebleven, zou Wiebes in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van 19 maart in het openbaar sowieso geen prominente rol hebben gespeeld. Gehuld in een VVD-hesje en met een oranjeblauwe ballon aan een touwtje voorbijgangers aanklampen, is niks voor hem. Ze schrikken zich wild als hij op hen afstapt, zegt hij daar zelf van.

Borrels, recepties, gala's, symposia - zonde van zijn tijd. Met conventies heeft Wiebes niks. Sinds kort is hij over te halen zich in een smoking te hijsen. Bij hoge uitzondering, vroeger zou hij pertinent weigeren.

In het wekelijks overzicht van openbare optredens van burgemeester en wethouders ontbreekt Wiebes. Linten doorknippen, eerste palen slaan en een praatje houden noemt hij relatiegeschenken en daar doet hij niet aan.

Zijn medewerkers moeten hem aan de haren meeslepen naar een officiële gelegenheid. Hij voelt zich al snel voor paal staan met een bouwhelm op. Bovendien: wat koopt de Amsterdammer ervoor?

Dit is een licht bewerkte versie van een profiel dat oorspronkelijk op 4 februari 2014 gepubliceerd werd.

Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.