Erfenis van de kanalenkoning

De twee eeuwen oude Zuid-Willemsvaart is nog steeds belangrijk. De loop wordt verlegd bij Den Bosch...

Wanneer wordt er in Nederland nog eens een kanaal gegraven? Begin negentiende eeuw was koning Willem 1 er bedreven in. Hij liet de Zuid-Willemsvaart en andere kanalen graven om de economische ontwikkeling te stimuleren. De ‘kanalenkoning’ werd hij genoemd. Uit de vorige eeuw kennen we het Twentekanaal en het Amsterdam-Rijnkanaal, en voor de ontwikkeling van de havens de Nieuwe Waterweg en het Noordzeekanaal.

Na decennia van graafstilte gaat volgend jaar toch de schop weer in de grond voor een nieuw stuk kanaal: de Zuid-Willemsvaart bij Den Bosch wordt verlegd. ‘Het is uniek in Nederland, en volgens mij zelfs in West-Europa, dat er weer een kanaal wordt gegraven’, zegt projectleider Bert Kappe van Rijkswaterstaat.

Hij wijst naar een bocht in het kanaal vlak voor de brug bij Den Dungen: ‘Daar gaat het water straks recht door.’ Dan zal de Zuid-Willemsvaart niet meer dwars door Den Bosch lopen, maar bij Den Dungen afslaan en min of meer parallel aan de A2 naar het noorden lopen om negen kilometer verderop in de Maas uit te komen.

Over die omlegging wordt al decennia gesproken. Kappe: ‘Ik heb zoveel collega’s die zich met dit dossier hebben beziggehouden. Die zeggen nu tegen mij: Bert, jij gaat het nog echt meemaken ook.’

Waterbak
Tegenstand is er genoeg geweest. Van milieuorganisaties, die vinden dat het kanaal twee kwetsbare natuurgebieden aantast. Van boeren, burgers en bedrijven die moeten wijken voor de aanleg van een waterbak van 50 meter breed en 3,5 meter diep. En van dorpsbewoners die hun vrije uitzicht kwijtraken. Kappe: ‘Niemand zit te wachten op een kanaal in zijn achtertuin. Maar wij zeggen: het voordeel van een kanaal is dat er geen stedelijke bebouwing komt.’

Met de uitspraak van de Raad van State eind maart is alle verzet gebroken: het tracébesluit voor de omlegging van de Zuid-Willemsvaart is onherroepelijk. Volgende maand is de gunning van het 430 miljoen euro kostende project. De winnende aannemerscombinatie moet niet alleen het kanaal graven, maar ook zes bruggen, twee sluizen en een spoorbrug bouwen.

Containerschepen
Op een fietstocht langs het tracé zijn de gevolgen nog moeilijk voor te stellen. ‘Daar waar Berts fiets tegen de boom staat, is straks het midden van de waterbak’, zegt Rijkswaterstaat-collega Marcel. Dan varen containerschepen en grind- en zandschepen door het weiland.

Verderop zal de sloophamer meedogenloos zijn werk doen. Op de Graafsebaan in Rosmalen en in een zijstraatje daarvan moeten dertig panden tegen de vlakte. De meeste gebouwen zijn woonhuizen die al zijn aangekocht door Rijkswaterstaat. Maar één bewoner en een evenementenbureau liggen nog dwars. Net als zes boeren in de omgeving, die hun grond nog niet hebben willen verkopen. Als het moet, zullen ze uiteindelijk worden onteigend.

‘Het is een forse ingreep’, erkent Kappe. ‘Maar hoe je het kanaal ook wilt aanleggen tussen Den Bosch en Rosmalen, je komt altijd ergens door bebouwd gebied heen.’ Weer verderop zijn bewoners van een nieuwbouwwijk aan de rand van het dorp Empel, vlakbij de monding van de Maas, helemaal niet blij met de sluis die ze straks voor hun neus krijgen.

Maar de omgeving krijgt er ook iets voor terug, onderstreept Kappe. Parallel aan het kanaal wordt een meanderend beekje gegraven, de Rosmalense Aa, dat een ecologische verbinding gaat vormen tussen de Maas en de rivier de Aa. Hier moet een ‘dynamisch beekdal’ ontstaan. Langs het kanaal moet ook groen verrijzen. ‘Het wordt geen kale bak, maar een kanaalpark’, zegt Kappe.

Eind 2014 moet het nieuwe stukje waterweg klaar zijn. Daarmee bewijst de Zuid-Willemsvaart dat het ondanks zijn hoge leeftijd nog steeds een kanaal in ontwikkeling is. De omlegging is onderdeel van een algehele opwaardering en verbreding van de 123 kilometer lange waterverbinding tussen Maastricht en Den Bosch. Het stukje door Den Bosch leende zich niet voor verbreding, al denken sommige tegenstanders daar anders over. De gemeente is vooral blij dat ze af is van de open bruggen in de binnenstad, goed voor wachtende, walmende auto's.

Klein
Het kanaal biedt nu slechts doorgang aan relatief kleine schepen. Met de verbreding van het kanaal en de vergroting van sluizen kunnen straks ook grotere schepen de vaart op, met een laadvermogen tot 1.350 ton of 99 containers.

Nu varen dagelijks ongeveer 30 vrachtschepen over de Brabantse Zuid-Willemsvaart. Dat lijkt niet veel. ‘Maar elk schip houdt toch 20 tot 30 vrachtwagens van de weg’, onderstreept Kappe. Na de verbreding zal de capaciteit volgens de prognoses met tweederde groeien. ‘Straks varen er vijftig schepen per dag die ook nog eens groter zijn. Dat zijn tot wel vijfduizend vrachtwagens die niet over de weg hoeven.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden