Erdogan zoekt nog trouwere dienaar

Met scheidend premier Davutoglu had president Erdogan steeds vaker meningsverschillen. Zijn opvolger moet hem helpen nog meer macht te krijgen.

Beeld AP

Het buitengewone congres van de Turkse AK-partij staat komende zondag voor een belangrijke beslissing. De partij kiest een nieuwe voorzitter die automatisch de opvolger wordt van de scheidende premier Ahmet Davutoglu. Zijn aftreden kwam voor de buitenwereld als een verrassing, hij wist de sluimerende meningsverschillen met president Recep Tayyip Erdogan lang verborgen te houden. Erdogan is nu op zoek naar een nog trouwere dienaar zonder al te veel ambities.

Het vertrek van Davutoglu heeft geleid tot bezorgde reacties in Europa. Blijft de moeizame vluchtelingendeal met Turkije nog wel overeind, is de vraag. Want die overeenkomst tussen de EU en Turkije wordt toch vooral gezien als het werk van Davutoglu. De Europese leiders benadrukten tijdens de onderhandelingen soms wel heel bewust zijn vooraanstaande rol.

Dat moet president Erdogan geërgerd hebben. Die zette direct na het aftreden van Davutoglu de verhoudingen verder op scherp met de mededeling dat Turkije niet van plan is de antiterrorismewetgeving bij te stellen. Dat is een van de voorwaarden van Europa om het visumvrij reizen van Turken naar de EU mogelijk te maken. Intussen gaat er geen dag voorbij of Erdogan haalt uit naar Europa en maakt hij duidelijk dat het wat hem betreft nu slikken of stikken is. Het vluchtelingenakkoord moet uitgevoerd worden zoals dat er nu ligt, inclusief de toegezegde 6 miljard euro steun en het visumvrij reizen. Anders is er geen deal.

Achterliggende redenen voor het aftreden van Davutoglu

Door Davutoglu aan de kant te schuiven, heeft president Erdogan opnieuw duidelijk gemaakt wie de baas is in Turkije. Davutoglu leek iemand zonder tegenstanders, het vriendelijke gezicht van de Turkse regering, met wie de Amerikanen, bondskanselier Angela Merkel en andere Europese leiders zaken konden doen.

In de Turkse media wordt nog steeds gespeculeerd over de achterliggende redenen voor het aftreden van Davutoglu. 'Er is geen weg meer terug van het presidentiële systeem. Iedereen moet dat nu maar accepteren', zei president Erdogan de dag nadat Davutoglu zijn vertrek wereldkundig had gemaakt.

Hiermee lijkt Erdogan te suggereren dat de premier een obstakel werd op weg naar het uiteindelijke doel van de president. Davutoglu heeft zich van zijn kant altijd zeer respectvol opgesteld tegenover Erdogan, volgens hem de 'natuurlijke leider' van Turkije. Maar Davutoglu maakte ook al snel na zijn aantreden in augustus 2014 duidelijk dat hij geen premier was die alleen op de winkel paste en opdrachten uitvoerde uit het presidentiële paleis.

Voor de buitenwereld leek het soms alsof er om tactische en politieke redenen een afgesproken rolverdeling bestond tussen de vriendelijk lachende Davutoglu en de hard en agressief reagerende Erdogan. Maar hun meningen liepen wel degelijk steeds verder uiteen.

Zo waren er verschillen van inzicht over de Koerdische kwestie en de vervolging van aanhangers van de PKK . Davutoglu was het duidelijk oneens met de kruistocht van Erdogan tegen de journalisten van Cumhuriyet en het strafrechtelijk vervolgen van kritische academici. De premier distantieerde zich van Erdogan toen deze de uitspraken van het Constitutionele Hof in deze kwesties fel bekritiseerde.

Davutoglu kwam ook in aanvaring met Erdogan over economische onderwerpen. Het niveau van de overheidsgaranties bij grote bouwprojecten, zoals de aanleg van een derde luchthaven en een derde brug over de Bosporus, was een moeizaam discussiepunt. Maar vooral de groeiende populariteit van Davutoglu in het Westen was Erdogan een doorn in het oog. Kortgeleden werd een ontmoeting in de Verenigde Staten tussen Davutoglu, president Barack Obama en vicepresident Joe Biden afgezegd omdat daarover irritatie bestond in het Turkse presidentiële paleis.

Presidentieel systeem

Erdogan stevent nu af op zijn felbegeerde presidentiële systeem, waarbij een groot deel van de uitvoerende macht wordt weggehaald bij de premier en zijn kabinet en formeel in handen komt van de president. Daarvoor is een grondwetswijziging nodig. Er zijn geruchten dat Erdogan nog een keer verkiezingen zou willen uitschrijven om aan de vereiste tweederde meerderheid in het parlement te komen voor zijn AK-partij.

Maar er lijkt een simpeler oplossing in de maak. De nationalistische MHP, met 40 zetels in het parlement, steunt geregeld de AK-partij en lijkt zelfs bereid tot een coalitie. Met steun van de MHP komt de AK-partij makkelijk aan de drievijfde meerderheid (330 zetels) die nodig is om de grondwetswijziging in een referendum aan de Turkse kiezers voor te leggen.

En met de huidige populariteit van Erdogan ligt de uitkomst van zo'n referendum eigenlijk bij voorbaat vast. Hij heeft nu alleen nog een gewillige premier nodig die deze klus wil klaren. Columnist Ahmet Hakan geeft in de krant Hurriyet nog wat aanbevelingen voor kandidaten voor het premierschap: mocht je een academische achtergrond hebben, dan is het verstandig daarover te zwijgen. Het niet spreken van vreemde talen strekt tot aanbeveling. En mocht je nog geen snor hebben, dan is het beter die nu te laten groeien.

Beeld afp

Mogelijke nieuwe Turkse premiers

Binali Yildirim

Minister van Transport

Trouw aanhanger van Erdogan, vooraanstaand partijlid. Hij speelt een belangrijke rol in succesvolle projecten van de AK-partij. Heeft geen ervaring in buitenlandse politiek en is een slechte spreker.

Beeld getty

Bekir Bozdag

Minister van Justitie

Niet geliefd bij partijgenoten, maar volstrekt volgzaam en gehoorzaam aan Erdogan. De vraag is of hij in staat is een kabinet te leiden.

Beeld getty

Berat Albayrak

Minister van Energie

Zeer goed opgeleid, jong, energiek en een goede spreker. Nauwelijks politieke ervaring, maar zal zeker geen conflicten hebben met Erdogan, want hij is zijn schoonzoon. Vrijwel iedereen begrijpt dat het niet goed overkomt als hij premier zou worden.

Beeld afp

Numan Kurtulmus

Huidige Vicepremier

Zeer loyaal aan de president, een goede spreker met veel ervaring op het gebied van economie en buitenlandse politiek. Mogelijk te veel een leider en te ambitieus.

Beeld getty

Mehmet Muezzinoglu

Minister van Gezondheid

Bescheiden persoon en zeer trouw aan de president. Door sommigen genoemd als de beste kandidaat voor een interim-premierschap. Een slechte spreker met weinig steun binnen de partij.

Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden