Erdogan klimt op Atatürks schouders

Sinds de mislukte staatsgreep durft de Turkse president Erdogan zich te meten met vader des vaderlands Atatürk. Hoe gaat Erdogans 'nieuwe Turkije' eruit zien?

Rob Vreeken
Aanhangers van regeringspartij AKP tonen het portret van de eerste president van Turkije Atatürk (links) en dat van de huidige president Erdogan. Beeld AP
Aanhangers van regeringspartij AKP tonen het portret van de eerste president van Turkije Atatürk (links) en dat van de huidige president Erdogan.Beeld AP

Het 'geschenk van God', zoals de Turkse president Tayyip Recep Erdogan de mislukte staatsgreep van 15 juli noemde, wordt geleidelijk ontdaan van zijn pakpapier. Wat tevoorschijn komt, is een 'nieuw Turkije'.

De term wordt gebezigd door staatsmedia en vertegenwoordigers van de regeringspartij AKP, en zondag was het de leider zelf die de geboorte van het nieuwe Turkije aankondigde, op een demonstratie in Istanbul die door een miljoen mensen werd bezocht.

Atatürk

Overal op het plein was de beeltenis van de president te zien, zoals in heel Turkije sinds de julicoup. Ook pal naast Erdogan op het enorme podium, links van hem, hing zijn portret. Hij werd echter geflankeerd door nog een manspersoon: Mustafa Kemal Atatürk.

Erdogan en zijn AKP hebben altijd een tweeslachtige houding gehad tegenover de vader des vaderlands. De symbolen van de door hem gestichte seculiere republiek zijn zo verweven met het Turkse nationalisme, dat de AKP er niet aan ontkomt ze te gebruiken. Maar de mate waarin dat nu gebeurt, is opmerkelijk. Sinds de staatsgreep hangt het portret van Atatürk bij alle kantoren van de regeringspartij aan de gevel.

Persbureau Reuters heeft het in een analyse zelfs over een 'revival' van Atatürk, een 'comeback'. In zijn toespraak zondag vergeleek Erdogan de moed van de jonge officier die in 1923 het moderne Turkije stichtte met die waarmee de burgers 15 juli de straat op gingen om de muitende soldaten tegen te houden.

Het leek op een gebaar van verzoening, een poging de diepe kloof in de Turkse samenleving te overbruggen. Maar je zou ook kunnen zeggen dat Erdogan op de schouders van zijn illustere voorganger klimt om boven hem uit te stijgen.

Dat was de analyse maandag van The New York Times: de AKP-leider grijpt de staatsgreep aan om Kemal Mustafa, zoals hij hem noemde, te verdringen van de nationale eresokkel. Vandaar dat hij in zijn redevoering de titel 'Atatürk' (vader aller Turken) niet uitsprak. En vandaar dat hij het had over een 'nieuwe onafhankelijkheidsoorlog' (na die van de jaren twintig).

Hoe gaat het nieuwe Turkije eruit zien?

De rol van de islam in bestuur en samenleving zal ongetwijfeld groter worden. Dat proces is al tien jaar gaande en de nationale wedergeboorte kan worden aangegrepen om Turkije een meer religieuze identiteit te geven. 'Vergelijk het met de rol van de orthodoxe kerk in Rusland', zegt Howard Eissenstat van St. Lawrence University in Los Angeles. 'Alleen Poetin is cynisch, terwijl Erdogan er echt in gelooft.'

Erdogan naast Poetin. Beeld epa
Erdogan naast Poetin.Beeld epa

Geen sharia

'Het gaat stap voor stap, alleen is niet duidelijk hoe ver ze willen gaan', zegt Fadi Hakura van denktank Chatham House in Londen. 'Een islamitische staat, zoals Iran? Dat geloof ik niet.'

Een echt seculiere staat is Turkije overigens nooit geweest. Kerk en staat zijn niet gescheiden. De overheidsdienst Diyanet bestuurt ruim honderdduizend moskeeën, imams worden door de staat betaald. Secularisme in Turkije betekent vooral: geen sharia.

De rol van de strijdkrachten zal juist kleiner worden. Het leger wordt grondig hervormd en gezuiverd, de generaals zullen moeten dulden dat zij voortaan serieus onder toezicht van burgerlijke gezagsdragers staan, onder wie de president. Daarmee komt een eind aan de 'staat in de staat' die het leger altijd was. Hetzelfde geldt voor de veiligheidsdiensten.

Dat de door Erdogan aangekondigde 'herstructurering van de staat' daartoe niet beperkt blijft, werd de afgelopen weken al duidelijk. In het onderwijs en bij de rechterlijke macht zijn omvangrijke zuiveringen doorgevoerd. Hele universiteiten werden gesloten, rectoren massaal ontslagen. Bij uitstek via het onderwijs kan de conservatieve AKP de Turkse samenleving volgens haar ideologische voorkeuren boetseren.

Checks and balances

Eén kenmerk van het nieuwe Turkije is bij voorbaat bekend. Erdogan zal versneld zijn plan doordrukken om Turkije een presidentieel systeem te geven. Als voorbeeld heeft hij de sterke man bij wie hij maandag op bezoek was, de Russische president Vladimir Poetin.

Daarbij gaat het niet zozeer om de grondwettelijke bevoegdheden van het staatshoofd - ook landen als Frankrijk en de VS hebben een sterk presidentschap. 'Wat telt is de politieke context', zegt Henri Barkey van het Wilson Center in Washington. 'Zijn er voldoende checks and balances?'

In het geval van Erdogan ziet dat er niet hoopvol uit. Hij lijkt democratie te zien als een systeem waarin degene met 50,1 procent van de stemmen zijn wil kan doordrukken.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden