Interview

Erdogan is veranderd, niet ik

Dat hij het land niet in mag, is te wijten aan de man over wie Joost Lagendijk een biografie schreef: de Turkse premier Erdogan. Zonder 'zwart-witoordelen'.

Joost Lagendijk: 'Erdogan doet wat hij op dat moment denkt te kunnen doen, afhankelijk van de omstandigheden.' Beeld Jiri Buller
Joost Lagendijk: 'Erdogan doet wat hij op dat moment denkt te kunnen doen, afhankelijk van de omstandigheden.'Beeld Jiri Buller

Joost Lagendijk heeft zojuist nieuwe kleren gekocht. Toen hij in zijn woonplaats Istanbul zijn koffer inpakte, was dat voor een bezoek aan Nederland van slechts drie dagen. De drie dagen zijn inmiddels twee weken. Bij terugkeer in Turkije kwam hij niet verder dan het vliegveld. Zijn verblijfsvergunning moet worden vernieuwd en tot dan heeft hij een speciaal visum nodig, zo kreeg hij te horen.

Nadere toelichting werd niet gegeven, maar het is niet moeilijk te raden naar de ware reden. Lagendijk (59) was tot voor kort columnist van de Engelstalige krant Today's Zaman en doceerde internationale betrekkingen aan de Süleyman Sah Universiteit in Istanbul. Beide werden na de staatsgreeppoging van 15 juli gesloten vanwege hun banden met de Gülenbeweging.

De kledingkeuze maakte hij mede met het oog op de naderende winter, want met dat visum ging het niet bepaald vlot. Het zou weleens een lang bezoek aan Nederland kunnen worden. En hoe gerieflijk hij nu ook zit in de woning van een vriend in Utrecht, hij wil oud worden in Turkije, het land dat hij als GroenLinks-europarlementariër in de vingers kreeg en waar hij in 2006 trouwde met journalist Nevin Sungur.

Of en wanneer Lagendijk terug kan naar Turkije, leek af te hangen van de man over wie hij zojuist een boek heeft geschreven. Erdogan in een notendop, een beknopte biografie van de president en oud-premier (tot 2015) van Turkije, ligt sinds vrijdag in de winkel. De verschijning kreeg een extra heuglijk tintje: het Turkse consulaat liet daags tevoren weten dat het visum binnen afzienbare termijn wordt afgegeven.

Lagendijk staat bekend als een vriend van Turkije. In het Europees Parlement was hij jarenlang fervent pleitbezorger van toetreding van Turkije tot de Europese Unie. Over het beleid van Erdogan was hij zo'n jaar of tien geleden overwegend positief.

Tekst gaat verder onder de foto.

Wachten op een visum

Op 26 oktober 2016 werd Joost Lagendijk na een kort verblijf in Nederland aangehouden op het Sabiha Göçen Airport in zijn woonplaats Istanbul. Na een paar uur wachten kreeg hij van de Turkse autoriteiten te horen dat hij het land niet in mocht en stuurden zij hem terug naar Amsterdam.

Lagendijk verblijft nog steeds in Nederland in afwachting van een visum.

26 september 2016; Lagendijk staat bij terugkeer op Schiphol de pers te woord nadat hij van de Turkse autoriteiten geen toestemming kreeg om het land binnen te gaan. Beeld anp
26 september 2016; Lagendijk staat bij terugkeer op Schiphol de pers te woord nadat hij van de Turkse autoriteiten geen toestemming kreeg om het land binnen te gaan.Beeld anp

Geen geheime islamitische agenda

Anno 2016 heeft Recep Tayyip Erdogan zich ontwikkeld tot een autoritaire dwingeland die kranten verbiedt en tegenstanders massaal laat opsluiten. Geen hond in Europa heeft het nog over een Turkse toetreding.

Had Joost Lagendijk het dus bij het verkeerde eind? Die vraag zullen we hem zeker voorleggen, maar in de eerste plaats moet worden vastgesteld dat hij in één opzicht de toestand in Turkije niet veel anders inschat dan tien jaar terug. Nog altijd is hij van mening dat de regerende AK-partij niet beschikt over een geheime islamistische agenda. Voor invoering van de sharia in Turkije, meent hij, hoeft niemand te vrezen.

Dat Erdogan het de laatste jaren vaker over de islam heeft en conservatieve familiewaarden benadrukt, doet daar weinig aan af. Lagendijk vergelijkt het met landen als Polen en Hongarije, waar leiders eveneens de conservatieve trom roeren. Bovendien worden de ferme uitspraken van de president meestal niet in wetgeving omgezet. Zo sprak hij zich uit tegen abortus, maar in de wet veranderde geen letter.

U gebruikt voor Erdogans religieuze oprispingen liever het woord 'conservatief' dan 'islamistisch'. Waarom? Hij is toch ooit begonnen als fervente islamist?

'Ja, natuurlijk heeft hij dat in 2000 niet helemaal afgeschud. Het zou naïef zijn dat te denken. Het is deel van zijn identiteit, zeker. Maar hij is een Turkse islamist. Islamisme à la Turca. Waar zal dat stoppen? Mijn voorspelling: bij het dominant maken van conservatieve waarden en normen. Niet bij het verplicht stellen van hoofddoeken. Voor de Turkse islamisten is de sharia nooit een issue geweest, of misschien lang geleden.'

undefined

Lagendijk deelt Erdogans regeerperiode op in drieën. In de eerste termijn (2002-2007) kijkt Europa met bewondering naar Turkije. De AKP-regering haalt de economie uit het slop en stoomt het land met een imposante reeks hervormingen klaar voor het EU-lidmaatschap. Een overgangsfase volgt en daarna ontpopt zich de Erdogan zoals we die nu kennen. Breukpunt is volgens Lagendijk 2011, het jaar waarin de AKP met 50 procent de parlementsverkiezingen wint.

'Van tegenspraak is de grote baas sindsdien niet langer gediend. Zijn idee van democratie is: ik heb de meerderheid, ik mag nu voluit gaan. Het grote probleem in Turkije na 2011 is dus niet de islam, maar die autoritaire wijze van regeren. Helaas is dat de internationale trend, zie Rusland, zie Hongarije. Dat sterkt mensen als Erdogan.'

U beschrijft een omslag in zijn gedrag. Daarvan zegt u: die 50 procent is hem in de bol geslagen.

'Onder andere.'

Maar je kunt ook zeggen: langzamerhand wordt zijn ware aard zichtbaar. De wolf gooit zijn schaapskleren af.

'Nou ja, dat is een deel van de verklaring. Volgens mij is het een stuk ingewikkelder. De man is een enorme pragmaticus, een krachtige manager. Hij doet wat hij op dat moment denkt te kunnen doen, afhankelijk van de omstandigheden.

'In de periode 2002-2007 kreeg hij steun van de EU, die dezelfde soort hervormingen wilde die hij wilde. Dat viel mooi samen. Is dat berekenend? Ja, voor een deel wel. Daarmee was hij in staat zijn grootste tegenstanders aan te pakken, het seculiere establishment. Pas na 2011 heeft hij het leger eronder, heeft hij justitie onder controle en komt een andere, meer conservatieve agenda bovendrijven.'

Lagendijk trouwde in 2006 met de Turkse journaliste Nevin Sungur, wat hem bijnaam 'de schoonzoon van Turkije' opleverde. Beeld afp
Lagendijk trouwde in 2006 met de Turkse journaliste Nevin Sungur, wat hem bijnaam 'de schoonzoon van Turkije' opleverde.Beeld afp

Met de vraag 'Wie is de echte Erdogan?' begint het boek, maar Lagendijk geeft geen gietijzeren antwoord. Dan vallen termen als 'een beetje kort door de bocht' en 'de waarheid ligt ergens in het midden'. De auteur wil loskomen van 'zwart-witoordelen' en hoopt aan te tonen dat 'de werkelijkheid ingewikkelder is dan de vaak simpele lofprijzingen en afkeuringen die het debat in Nederland domineren'.

Met de Turkse werkelijkheid heeft Lagendijk een nauwe, persoonlijke relatie. 'De Schoonzoon van Turkije', zo staat hij ter plaatse bekend. Op 28 oktober precies tien jaar geleden trouwde de toenmalige europarlementariër met een Turkse. Een sterrenhuwelijk was het. Nevin Sungur was een prominente tv-verslaggeefster, Lagendijk genoot in Turkije bekendheid als Turkijewatcher van het Europees parlement.

Het was, in de hoogtijdagen van de Turks-Europese toenadering, een symbolisch huwelijk. Het echtpaar belichaamde de samensmelting van Turkije en de Europese Unie. De Story van Turkije besteedde aan de bruiloft vijf pagina's.

De bijnaam eniste (schoonzoon) blijft hem achtervolgen, nog altijd wordt hij herkend. Als hij een restaurant bezoekt op het nabij Istanbul gelegen eiland Büyükada, waar het stel woont, wordt er vrolijk geroepen: 'Hé, eniste!'

Met de Turks-Europese eenwording liep het iets minder gelukkig af dan met het huwelijk. Vier jaar geleden sprak Lagendijk nog de hoop uit dat een Turks EU-lidmaatschap ergens tussen 2015 en 2018 een feit zou zijn, maar 'dat is nu totaal niet aan de orde', geeft hij toe. 'Nu zou ik ook tegenstemmen. Met volle overtuiging. Ik denk nog steeds dat het voor zowel Turkije als Europa de beste oplossing is, maar op het ogenblik kan er geen sprake van zijn. Na de coup moet er pas op de plaats worden gemaakt.'

De ware aard van de AKP en haar leider is ook bij Lagendijk thuis altijd onderwerp van pittige discussies geweest, zo valt op te maken uit zijn vorige boek. In 2013 publiceerden Lagendijk en zijn echtgenote Nevin Sungur De Turken komen eraan!, een soort Turkije voor beginners.

Sungur, zo valt te lezen, wantrouwt de Turkse variant van de politieke islam sterker dan Lagendijk. Veel meer dan haar echtgenoot heeft ze een 'dubbel gevoel' over de vrouwen uit de zelfverzekerde nieuwe middenklasse met hun hoofddoeken. 'Ook over de AKP ben ik negatiever dan Joost', schrijft ze. 'Is Erdogan diep van binnen werkelijk radicaal veranderd? Ik kan het me moeilijk voorstellen.'

Sungur komt volgens Lagendijk uit een links CHP-nest en heeft Erdogan altijd gewantrouwd - ooit zou hij gaan doen wat hij echt vindt. 'Daar hebben we het vaak over gehad en tot 2010 had ik altijd wel goede argumenten.' Lachend: 'Mijn positie in huis is sinds vijf jaar enigszins afgebrokkeld.'

Dus u heeft zich vergist in Erdogan?

'Nee, ik vind niet dat ik me vergist heb. Erdogan is veranderd, niet ik. Daarom vind ik 2011 zo'n kantelpunt. De eerste negen jaar onder de AKP heeft Turkije grosso modo vooruitgang geboekt. Daarna is er weinig meer gebeurd wat ik zou ondersteunen.

'Of die chip er bij hem altijd al in zat? Daar kun je eindeloos over discussiëren. Ik denk dat er helemaal geen chip is. Het is een doener, geen ideoloog. Voor Erdogan is politiek zichtbare vooruitgang creëren voor een groot deel van de bevolking. Wat hem goed gelukt is.'

Tekst gaat verder onder de foto.

De Turkse president Erdogan kust een kind bij een bijeenkomst voor families van slachtoffers na de aanslag in Diyarbakir. Beeld afp
De Turkse president Erdogan kust een kind bij een bijeenkomst voor families van slachtoffers na de aanslag in Diyarbakir.Beeld afp

U heeft hem diverse malen ontmoet?

'In zijn goede periode, de laatste keer in 2009. Hij was al een beetje een machopoliticus, dat zit in de aard van het beestje. Een ruige speler, een charismatische straatvechter. Geen bullebak, althans niet in zo'n gesprek. Je kunt met hem ook grapjes maken over Fenerbahçe. Dan is hij sociaal slim genoeg om te beginnen over Pierre van Hooijdonk. Maar je zit wel tegenover iemand met macht.'

Al in De Turken komen eraan! legde Lagendijk verantwoording af voor het feit dat hij sinds 2010 een column had in de Gülen-gelieerde krant Today's Zaman, 'een van de meest professionele kranten' in Turkije. 'Ik heb me altijd kunnen vinden in de redactionele koers.' Maar wat telt is vooral: 'Ik kan schrijven wat ik wil.'

Om die reden heeft hij er nog steeds 'helemaal geen spijt' van. Regelmatig stond zijn column haaks op de lijn van de krant. Zo had hij kritiek op de Ergenekon-zaak, het door Gülen-gezinde officieren van justitie ingestoken onderzoek naar lieden met staatsgreepplannen.

'Daar waren ze niet blij mee, zo in de wandelgangen. Maar zolang ik de ruimte had om dat te schrijven, vond ik het prima. In het begin was Ergenekon heel goed te verdedigen. Er is een deep state in Turkije, er waren mensen met bloed aan hun handen. Maar naderhand ontspoorde het totaal. Ze zijn honderden mensen gaan arresteren met aanklachten waar niets van klopte. De vervalste bewijzen lekten ze naar Zaman.'

Voelde u zich daar niet ongemakkelijk bij?

'Ja, dat voelde ongemakkelijk.'

Maar u dacht niet: hier hoor ik niet thuis.

'Nee. Ik heb het er met andere columnisten wel over gehad, maar ik vond een hoop andere dingen nog wel goed. Wat ook speelt: welke krant heeft schone handen in Turkije? Hürriyet heeft de Armeense journalist Hrant Dink zwartgemaakt, een van reden waarom hij vermoord is. Ze hebben de schrijver Orhan Pamuk afgezaagd tot op zijn enkels. Het is geen excuus, je kunt ook besluiten te stoppen. Maar dan kun je als columnist niet schrijven in Turkije.'

Maar u heeft, zei u na de staatsgreep van 15 juli, de zwarte kant van de Gülenbeweging onderschat?

'Ja. Er bestaat een veel ondoorzichtiger kant. Met officieren van justitie die besluiten op eigen houtje een democratisch gekozen premier te laten struikelen, zoals in de corruptiezaak van december 2013 tegen de entourage van Erdogan. Vanaf toen kwam die zwarte kant in beeld.

'Ik word nu van verschillende kanten beschoten. Mensen uit de Gülenhoek die niet blij zijn met mijn kritiek op delen van de Gülenbeweging. Turken, ook in Nederland, die op Twitter zeggen 'opgeruimd staat netjes'. En secularisten die zeggen: we told you so. Iedereen haalt zijn gelijk. Tegenstanders van Erdogan zullen mijn boek te soft vinden, aanhangers zullen het te kritisch vinden. Nou, dan heb ik het blijkbaar goed gedaan.'

Joost Lagendijk: Erdogan in een notendop Uitgeverij Prometheus, €12,50

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden