Erdal Balci: Beste mevrouw Kaag, mijn tante Nilufer droeg de principes van de vrije wereld beter uit dan u

Beste mevrouw Kaag, de vrouw die nooit in het Westen heeft gewoond, maar met haar persoonlijkheid de principes van de vrije wereld beter heeft uitgedragen dan u als minister van Buitenlandse Zaken, heette Nilufer. Het was in de tijd dat de televisie net haar intrede had gemaakt in het uiterste oosten van Turkije. Ik was nog geen tien, keek met grote ogen naar Nilufer die uit Istanbul was gekomen en vond haar zelfs mooier dan Pamela Ewing van Dallas. Ze was zo mooi als de dageraad. Maar niet alleen dat.

Om u een beter beeld te geven van wie Nilufer was: ze was een jaar of vijf toen haar vader met een ongehuwde, jongere vrouw werd betrapt en het gezin uit angst voor eerwraak de benen nam naar de grote stad. In Istanbul werden ze opgewacht door armoede die zijn weerga niet kende. De vader die te veel hooi op zijn vork had genomen door twee vrouwen te nemen, leek het een goed idee om een van de kinderen van de hand te doen.

Nilufer werd geadopteerd door een echtpaar met betere middelen. Dat waren de jaren dat de seculieren aan de macht waren en er een wind van verlichtingsidealen en emancipatie door het hele land woei. Nilufer miste haar moeder, maar in haar nieuwe omgeving leerde ze wel dat niet alle moeders slaven van hun mannen waren en dat niets mooier was dan vrijheid.

Net toen ze van haar nieuwe leven begon te houden, stierf haar pleegmoeder onverwachts. Haar pleegvader was te depressief om voor een tiener te zorgen en zo stond Nilufer op een dag weer voor de deur van haar ouderlijk huis in de sloppenwijk.

Ze was mooi en praatte als Turkse filmsterren. Haar vader kon deze kans niet aan zich voorbij laten gaan, moest wel munt uit deze situatie slaan en deed in het koffiehuis handjeklap met een van de mannen die Nilufer als vrouw wilde hebben. De man die om haar hand vroeg en bereid was om een flinke bruidsschat te betalen, was mijn oom.

Zo gebeurde dus, beste mevrouw Kaag, dat Nilufer aan de zijde van mijn oom een bezoek bracht aan ons huis in het verre oosten van het land. De jonge bruid fascineerde iedereen met haar slimme blikken en haar zachte manier van lopen. Ik hoorde dat mijn oom haar regelmatig sloeg. Zoals ossen die met de wagen vastzitten in de modderpoel en niet door willen trekken de zweep kregen, zo kreeg zij slaag omdat ze zich niet hield aan de islamitische kledingvoorschriften. Maar Nilufer hield vast aan de moderniteit waar ze van had geproefd. Ze verborg haar blauwe plekken, beste mevrouw Kaag. Had ze zich laten breken, dan had met haar de hele mensheid een buiging gemaakt voor tirannie, beste mevrouw Kaag.

's Nachts werd er geslagen en geschopt. Overdag, als ze weer bij ons was, straalde Nilufer, misschien omdat ze vond dat ze moest voldoen aan onze hoge verwachtingen. Ze wierp zich op als de lerares van mijn zussen. De hoorspelen op de radio, daar moesten ze van haar naar luisteren. En de boeken moesten ze lezen die Nilufer had meegebracht uit de grote stad. Ik weet dat zij aan het einde van de zomer ons uitzwaaide, met een nooit verslappende glimlach om haar dunne lippen die bij een beeldschone vrouw past.

Ze kreeg twee kinderen van mijn oom. We waren naar Nederland verhuisd toen we hoorden dat ze de knoop had doorgehakt en mijn oom had verlaten.

Jaren later ging ik naar Istanbul en het eerste wat ik deed, was haar opzoeken. Ze kookte voor mij, mevrouw Kaag, in een fiere houding die past bij een vrouw die niet naar de pijpen van de despoten had gedanst, als de vrouw die haar haren niet had bedekt omdat dat geëist werd. Ze was inmiddels de trotsheid zelve die bij het stedelijke theater administratief werk deed en op eigen kracht vrij en onafhankelijk was geworden.

Beste mevrouw Kaag, op de dag dat u met een gordijnachtige doek op uw hoofd die lichte buiging maakte voor de ayatollahs, lag Nilufer op de intensive care naar de laatste beetjes zuurstof van haar leven te happen. Drie dagen geleden was haar begrafenis in Istanbul. Van mijn zus hoorde ik dat toen ze haar begroeven de regen op de grafstenen kletterde. Voor mensen die de rug recht hebben gehouden, huilen niet alleen de dierbaren, maar de hele aarde, beste mevrouw Kaag.