Er zit gelukkig weer beweging in CDA

De kiezer beschouwt zich tegenwoordig meer als consument dan als burger. Dat plaatst vooral CDA en PvdA voor problemen. Pieter Gerrit Kroeger en Peter Rehwinkel constateren echter dat het CDA zich niet langer lijkt te verzetten tegen bestuurlijke vernieuwing....

MET de komst van de paarse coalitie leek het moment van doorbraak gekomen voor al diegenen die in Nederland bestuurlijke en staatkundige vernieuwingen hoog nodig vonden. D66 was in 1994 groot geworden en kreeg de prijs die het eiste. Het verzet van het CDA tegen staatsrechtelijke nieuwlichterij leek gebroken nu het niet meer op de VVD-steun kon rekenen.

Vijf jaar later ziet het tableau er anders uit. Paars II viel over VVD-verzet in de Senaat tegen het kroonjuweel van D66, het correctief wetgevingsreferendum. De geslaagde lijmpoging verhult niet dat staatkundige vernieuwing nog steeds een zeer controversieel punt is, ook bij een paarse coalitie.

Anders is intussen ook de houding van het CDA. Al enkele jaren waren signalen te horen van hen in die partij die de traditionele blokkade-houding relativeerden: Ernst Hirsch Ballin, Frans Jozef van der Heyden en Alis Koekkoek, geen typische vertegenwoordigers van een vrijzinnige vleugel in het CDA bovendien.

Partijvoorzitter Marnix van Rij voegde zich onlangs in Elsevier opvallend bij die CDA'ers die bij de staatkundige vernieuwing de luiken open willen zetten. Hij wil dat ook bij de strijd tegen de etnische segregatie en sociale uitsluiting van bevolkingsgroepen.

De nieuwe voorman van het CDA wekt daarmee verwachtingen, want hij beargumenteert deze voorzet - terecht - op de basis van de meest fundamentele beginselen van de christen-democratie: verantwoordelijkheid als de grondtrek van de samenleving, de noodzaak tot pacificatie van verschillende geestelijke en sociale tradities, het aanmoedigen van de civil society als uiting van de betrokkenheid van mensen bij elkaar.

Met deze stap komt er beweging. Het CDA spreekt binnenkort tijdens een speciaal symposium over Van Rij's pleidooi voor vitalisering van de democratie, dat hij afgelopen zondag op de radio herhaalde. Beweging is nodig want Nederland is ook in staatkundig opzicht niet af.

Ons land kent nog steeds een bestuurlijk bestel uit 1848. Dat is zeker een bewijs voor het feit dat Thorbecke's werk even robuust als flexibel is gebleken. Immers, de pacificatie van 1917 en de wijziging uit 1983 hebben diens grondwet niet wezenlijk veranderd. De vrijheid van onderwijs, het algemeen kiesrecht en de sociale grondrechten voegden er diepgang aan toe, onmisbare verbeteringen zelfs, maar geen koersverlegging.

Sinds 1848 en 1917 is iets anders echter wel sterk veranderd. De band van de burger als kiezer met zijn vertegenwoordiging en het overheidsgezag is niet meer dezelfde. De emancipatie van 'kleine luyden' en de individualisering sinds de ontzuiling werken door. De twee volkspartijen die met die emancipatie de macht van het liberale regentendom braken, de christendemocraten en socialisten, kunnen daar niet omheen: de kiezer wordt meer consument in plaats van volwaardiger burger.

De zorgwekkende daling van de opkomstcijfers bij verkiezingen en de neiging tot eigenrichting, zoals onlangs nog in Kollum, duiden op eenzelfde trend. Namelijk die van afnemende solidariteit en het aannemen van een 'nimby'-houding ('Niet in mijn achtertuin') als kenmerkende houding tegenover de knelpunten van de maatschappij.

CDA en PvdA staan hier beide voor een uitdaging, gelet op hun oorsprong als partijen van solidariteit en sociale gerechtigheid. Elco Brinkman bijvoorbeeld zei recent: 'De vaak vrijblijvende oplossingen van Hans van Mierlo hebben we terecht gerelativeerd, maar we hebben ook zijn probleemstelling ontkend. Daar zit een wezenlijke fout. We kregen iets opsluiterigs in de vaste gebruiken.'

Dat 'opsluiterige' bedreigt het CDA ook nu nog. Net als de VVD heeft het in de Senaat de sleutel in handen om vernieuwing te blokkeren. Hoe gaat het CDA deze positie uitbaten? Er zijn motieven genoeg om er constructief mee om te gaan. Het CDA zet immers het thema 'vermaatschappelijking' bewust in tegen doorschietende vormen van schaalvergroting en bureaucratie, maar ook tegen te ver doorgevoerde commercialisering van publieke taken en waarden.

Het politieke debat krijgt daardoor weer meer kleur: zie bijvoorbeeld hoe PvdA-fractieleider Ad Melkert publiekelijk vraagtekens zette bij het voorzetten van de privatisering van nutsvoorzieningen.

Als antwoord op privatisering en bureaucratisering is 'nieuw zelfbeheer' in debat gebracht, als het einde van de neiging tot onteigening van maatschappelijke functies door de commercie enerzijds en de verstatelijking anderzijds. Bij nieuw zelfbeheer ligt de nadruk op een publieke verantwoording van de taakuitoefening, zoals de visitaties en accreditering in het hoger onderwijs, en een waarborg van de toegankelijkheid, zoals bij de persoonsgebonden budgetten in de zorg.

In dezelfde lijn moet afscheid worden genomen van het monisme in de opbouw van alle bestuurslagen in ons land. Openheid en verantwoording dienen door meer dualisme op alle niveaus meer kans en meer relief te krijgen. Dat is een les die het CDA uit zijn jarenlange dominantie in veel van die bestuurslagen getrokken moet hebben. En de PvdA doet er goed aan te waken voor eenzelfde neiging tot dominantie met eenzelfde effect bij de kiezers als het CDA in 1994 moest ervaren.

Een zwaluw maakt echter nog geen zomer. Het CDA zal zich moeten uitspreken over zijn koers op dit terrein en zal daarbij moeten kiezen waar het zijn inhoudelijke prioriteit legt. Gezien de actualisering van het christen-democratisch gedachtegoed zou deze prioriteit moeten liggen bij de betrokkenheid van burgers bij een pluriforme samenleving en democratie.

De zorg om teruglopende betrokkenheid en gebrek aan participatie dringt het meest, de tweedeling in dit opzicht bedreigt de saamhorigheid het sterkst. Bovendien merken PvdA en CDA van de grote partijen het meest direct de gevolgen van de desinteresse en het consumentisme van de kiezer bij verkiezingen. Welbegrepen eigenbelang is voor een politieke partij geen verboden motief voor vernieuwend handelen.

Voor beide partijen is de lijst agendapunten bij de staatkundige vernieuwing nog lang. Alleen al het huiswerk dat de Commissie-Deetman aan het parlement opgaf biedt meer dan genoeg werk. Het vergroten van het dualisme, bijvoorbeeld door wethouders en gedeputeerden van buiten de gemeenteraad of de Provinciale Staten toe te laten, moet nog gebeuren. Na de Ceteco-affaire is versterking van het dualisme opnieuw relevant en actueel bovendien.

Het moderniseren van ons kiesstelsel wacht ook al erg lang. Je kunt met bewindslieden chatten via het Web en in India komt het stembureau naar de verst afgelegen nomadenstam toe, maar in Nederland bleef het verder 1848 met stemhokjes en rode potloden.

Ook de discussie over het stelsel zelf vraagt om afronding. Het CDA was al langer voor een kiesstelsel als in Duitsland, waarin regionale binding van volksvertegenwoordigers samen met een directe, nationale verkiezing mogelijk is gemaakt. Zal dat voor Nederland een theoretische optie blijven of worden actieve stappen in die richting gezet?

Bij de Tweede Kamer ligt ter behandeling ook nog het initiatief-wetsvoorstel ter uitbreiding van het kiesrecht van langdurig legaal in ons land verblijvende buitenlandse medeburgers. Geen voorstel van Paarse snit, maar ingediend door Kamerleden van PvdA, D66 alsook GroenLinks.

De VVD onder Bolkestein heeft hiertegen scherp geageerd, hoewel dat kiesrecht in gemeenten door CDA-VVD-kabinetten werd gerealiseerd met de steun van het CDA in beide Kamers. Wil het CDA een even vernieuwend als consequent signaal geven van zijn verzet tegen segregatie, tegen sociale uitsluiting en van zijn herwonnen openheid voor maatschappelijke vernieuwing, dan ligt hier voor Van Rij en De Hoop Scheffer een kans. Laten zij die grijpen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden